Αεροπορική Αποστολή . . . “Μπιζάνι”!
«Μεταξύ των υπογεγραμμένων, Λοχαγού Ι. Μεταξά και Λοχαγού Ξ. Στρατηγού, πληρεξουσίων του Αρχιστρατήγου του ελληνικού Στρατού, Διαδόχου Κωνσταντίνου και του Αντισυνταγματάρχου Βεχήπ, πληρεξουσίου του Αρχηγού του τουρκικού Στρατού Εσάτ-πασά, συνεφωνήθησαν τα εξής: . . .

Είναι το προοίμιο του πρωτοκόλλου παραδόσεως των Ιωαννίνων στον Ελληνικό Στρατό άνευ όρων. “Της πόλεως των ονείρων και των παραδόσεων της Ελληνικής Φυλής”, το πρωί της 21ης Φεβρουαρίου 1913. Λήγει η Οθωμανική κατοχή που χρονολογείτο από τις 9 Οκτωβρίου 1430, είκοσι τρία χρόνια πριν από την Άλωση της Βασιλεύουσας.

Ημέρα λαμπρή, ημέρα λαμπερή! Η μπαρούτο-μυρωδιά του μετώπου έχει σκορπίσει. Μια αύρα ελευθερίας καλύπτει το υψίπεδο των Ιωαννίνων, και στην άκρη η λίμνη Παμβώτις, μυστηριώδης, να κρατά σφιχτά στα σπλάχνα της τις “Δεκαέξη και την κυρά-Φροσύνη”. Όχι, ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης που τις εξύμνησε δεν παρίσταται. Άμαχος πληθυσμός προστρέχει με τους μύθους και τους θρύλους στον κόρφο, να έρθει σε επαφή με τη νέα πραγματικότητα. Δυσκολεύεται να την ερμηνεύσει.

Δέος και συγκίνηση. Δεν μπορεί να συλλάβει αυτό το πρωτόγνωρο τελετουργικό. Δεν ακούει τα τυπικά λόγια του πρωτοκόλλου της παράδοσης. Διατηρεί συγκρατημένη αισιοδοξία, και μια νότα αμφιβολίας τον κάνει να σφίγγει τα χείλη του. Και ξαφνικά, αυθόρμητα και ασυναίσθητα ξεσπάει σε παραλήρημα. Αεροσκάφος με τα ελληνικά χρώματα εμφανίζεται πάνω από τον χώρο της τελετής και αναστατώνει τις μέχρι πριν λίγο δουλωμένες ελληνικές καρδιές.

Ναι, δεν θα ήταν υπερβολή να σημειώσομε ότι η τελετή παράδοσης θα ολοκληρωθεί με την προσγείωση αεροσκάφους Farman με χειριστή τον Γιαννιώτη αεροπόρο Αδαμίδη στην πλατεία του Διοικητηρίου της πόλεως, Έπος!

Μετά την κατάληψη της Θεσσαλονίκης, 26 Οκτωβρίου 1912, ο “Λόχος Αεροπορίας”, αρχές Νοεμβρίου 1912, θα μετασταθμεύσει σε ένα καταπράσινο πλάτωμα πλημμυρισμένο από μανουσάκια (μποσκινάρες), μεταξύ των τειχών της αρχαίας Νικοπόλεως και του λόφου της Σμυρτούλας, όπου ο θρόνος του Οκταβιανού, του νικητή στη ναυμαχία του Ακτίου το 31π.Χ., οκτώ χιλιόμετρα από την Πρέβεζα. Μία στάνη θα μετατραπεί σε “Μέγα Καφενείον - Αεροπλοϊα”. Η Πρέβεζα είχε απελευθερωθεί και ενσωματωθεί στο ελληνικό κράτος κάποιες ημέρες πριν, στις 21 Οκτωβρίου 1912.

Έξι διπλάνα γαλλικά Farman, με κινητήρες των 50 και 70 ίππων, και ένα τουρκικό κατεσχημένο μονοπλάνο (REP) με περιστρεφόμενο κινητήρα θα φθάσουν στο πρόχειρο αεροδρόμιο, συσκευασμένα σε κουτιά. Επικεφαλής ο Γάλλος αεροπόρος Bares, χωρίς διακριτικά για ευνόητους διπλωματικούς λόγους. . . ένας Γάλλος αξιωματικός να λαμβάνει μέρος σε πολεμικές επιχειρήσεις εναντίον της Τουρκίας έπρεπε να μείνει μυστική. Γρήγορα, ο Bares, λόγω αεροπορικού ατυχήματος, θα αναχωρήσει. Το 1934 θα γίνει ο πρώτος Αρχηγός της Γαλλικής Αεροπορίας.

Οι Έλληνες που συμμετείχαν ήταν: Υπολοχαγός Μιχαήλ Μουτούσης, Υπίλαρχος Πανούτσος Νοταράς, εθελοντής ελληνορώσος Νικολάϊ Σακώφ, Ανθυπίλαρχος Χρήστος Αδαμίδης, Υπολοχαγός Δημήτριο Καμπέρος και Έφεδρος Ανθυπολοχαγό Εμμανουήλ Αργυρόπουλο, εκπαιδευμένοι στη Γαλλία.

Ο Καμπέρος θα αναχωρήσει, μετά από ένδεκα ημέρες, μη συμβιβασθείς με τα περιθώρια ασφαλείας του όλου εγχειρήματος, και κυρίως με την καταλληλότητα των ενδιάμεσων αεροδρομίων, κάποια σιάδια δηλαδή, στη Φιλιππιάδα και το Εμίν Αγά, δίπλα από το ελληνικό Στρατηγείο. Δεν υπάρχουν ασφαλείς πληροφορίες αν χρησιμοποιήθηκαν και σε ποια έκταση.

Ο Καμπέρος είχε εκτελέσει την πρώτη πολεμική αεροπορική αποστολή με αεροσκάφος Ηenry Farman από το αεροδρόμιο της Λάρισας την 5ην Οκτωβρίου 1912, ημέρα ενάρξεως του Α’ΒΠ.

 Και ο Αργυρόπουλος, άγνωστο γιατί, δεν συμμετείχε στις αποστολές του Μπιζανίου. Ο Αργυρόπουλος είχε εκτελέσει την πρώτη ιδιωτική πτήση στην Ελλάδα δέκα μήνες γρηγορότερα, στις 8 Φεβρουαρίου 1912.

Μετά την αναχώρηση του Μπαρές, την διοίκηση θα αναλάβει ο Μουτούσης, ο οποίος στα μέσα Ιανουαρίου 1913 θα αποχωρήσει από τον Λόχο Αεροπορίας Ηπείρου για να εκτελέσει ως χειριστής την πρώτη στον κόσμο αποστολή Ναυτικής Συνεργασίας, για να κατοπτεύσουν την εχθρική ναυτική βάση στο Ναγαρά στη Χερσόνησο της Καλλίπολης, με παρατηρητή τον Αξιωματικό του Ναυτικού, μετέπειτα “άσσο” αεροπόρο, Αριστείδη Μωραϊτίνη.

Στη συνέχεια την Διοίκηση θα αναλάβει ο Νοταράς, ο οποίος Πανούτσος Νοταράς ανήκε στο γενεαλογικό δένδρο της Βυζαντινής οικογένειας που περιλαμβάνει αγίους της Ορθοδοξίας, λόγιους, κληρικούς, Φιλικούς, αγωνιστές και πολιτικούς. Ένας πρόγονός του με το ίδιο όνομα συμμετείχε στα Ορλωφικά, 1770, και ήταν ο πρώτος πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων.

Τριάντα οκτώ καταγεγραμμένες πολεμικές αποστολές θα πραγματοποιηθούν από το ξέφωτο της Νικοπόλεως, σε μια απόσταση ογδόντα χιλιομέτρων, πάνω από ορεινές και κακοτράχαλες περιοχές, με αντίξοες καιρικές συνθήκες, αναταράξεις, με ανοιχτά πιλοτήρια, χωρίς αλεξήνεμα, χωρίς όργανα ναυτιλίας, χωρίς καμία θωράκιση και μέσα από εχθρικές ομοβροντίες, αλλά με πυξίδες χειρός σαν κινητό αξεσουάρ! Στόχοι, η καταγραφή των τουρκικών θέσεων στο μέτωπο του Μπιζανίου και η προσβολή αυτών με αυτοσχέδια βομβίδια και αυτοσχέδια συστήματα αφέσεως.

Γάλος μηχανικός αναφέρει σε έκθεσή του, ότι “Ρίφθηκε ένας συγκεκριμένος αριθμός βομβών, αλλά είναι μάλλον δύσκολο να πούμε αν αυτή η ρίψη των εκρηκτικών είχε ένα χρήσιμο αποτέλεσμα ή όχι”.

Πάντως, Τούρκοι αιχμάλωτοι, φέρεται να έχουν δηλώσει, ότι οι βομβαρδισμοί προκάλεσαν σοβαρές ζημιές στις Τουρκικές θέσεις στο Μπιζάνι και ότι δύο Τούρκοι στρατιώτες σκοτώθηκαν από ρίψη βομβών στις 5 Φεβρουαρίου 1913. Ίσως να πρόκειται για τα πρώτα θύματα αεροπορικού βομβαρδισμού στα στρατιωτικά χρονικά.

Το βέβαιο είναι ότι η εμφάνιση αεροπλάνων πάνω από το πολεμικό μέτωπο και κατοικημένες περιοχές των Ιωαννίνων προκαλούσε μεγάλον πανικό. Άλλες αναφορές κάνουν λόγο για ρίψεις ελληνικών εφημερίδων, φέϊγ βολάν, ίσως και περιορισμένη ανθρωπιστική βοήθεια. Μέχρι που έγινε ταυτοποίηση των πρωτοπόρων αυτών αεροσκαφών και η παρουσία τους ταυτίστηκε με εγχειρήματα απελευθερώσεως από τον Οθωμανικό ζυγό, προκαλώντας παραληρήματα ενθουσιασμού.

Για την ιστορία να σημειώσομε, ότι στα αρχεία της Υπηρεσίας Ιστορίας της Γαλλικής Αεροπορίας υπάρχει μοναδικό ιστορικό έκθεμα, ένα κομμάτι υφάσματος από την επικάλυψη της πτέρυγος του αεροσκάφους του Μπαρές, στα πλαίσια των επιχειρήσεων του Λόχου Αεροπορίας στο μέτωπο της Ηπείρου, το οποίο φέρει τρύπα από τουρκική σφαίρα.

Μία ακόμη πρωτιά.
Υπέροχες πράξεις τόλμης και αυτοθυσίας. Η Πατρίς ευγνωμονούσα!

21 Φεβρουαρίου 2026. Γρηγόριος Δημ. Νούσιας, Καμαρίνα-Ζάλογγο.
Υ.Γ. Στο ξεφύλλισμα “Χρονικά της Πρέβεζας” και αρχείου Ιδρύματος “Ακτία Νικόπολις”, ο Καμαρνιώτης, Παναγιώτης Κλήμης. Ευχαριστίες!

Φωτος: Farman vs F-104G/Starfighter. Χάσμα αεροπορικών γενεών. Αεροφωτογραφία: Το λιμάνι της Πρέβεζας από Νοταρά, 7 Δεκ. 1912.