Μια αλυσοδεμένη γυναίκα, η Ελλάδα, στενάζει κάτω από τον οθωμανικό ζυγό. Γύρω της πένθιμα μνημεία των προμάχων της ελευθερίας. Η σκλάβα γυναίκα ακουμπά στον τάφο του Λεωνίδα. Δίπλα σ’ έναν βράχο, χαραγμένη μια αποστροφή του Βιργίλιου,
“Ας γεννηθεί, επί τέλους, από την τέφρα ο εκδικητής”!
Εκεί κατά το τέλος του 18ου αιώνα, μια εντυπωσιακή εσωτερική σύνθεση κειμένου και εικόνας, ένα ιερό κείμενο για τους Έλληνες, φέρνει την Ελληνική υπόθεση στις αυλές, στα σαλόνια και στις καρδιές των Ευρωπαίων. Είναι ο σπόρος του ευρωπαϊκού φιλελληνισμού. Η Ευρώπη ενστερνίζεται επί τέλους το πάθος για την ελευθερία που συνέχει τους Έλληνες. Οι ραγιάδες μπορούν να ξεθηλυκώσουν τον ζυγό της τυραννίας με τις δικές τους δυνάμεις.
Οι ευρωπαίοι άνθρωποι του πνεύματος, έστω και με ψήγματα τυχοδιωκτισμού και αρχαιοθηρίας, ξεκινούν τα περιπετειώδη ταξίδια τους με σκοπό να γνωρίσουν την Ελλάδα του Ομήρου και του Ηρόδοτου, ονειρευόμενοι να ξαναβρούν τις αρχαίες θεότητες, να προσκυνήσουν το λίκνο του Απόλλωνα, να στοχαστούν στον τάφο του Αγαμέμνονα, και πάνω απ’ όλα, να θαυμάσουν την κοιτίδα του πολιτισμού, την πόλη της Αθηνάς με τα πολλά γλαύκα, και, εν κατακλείδι, να αγανακτήσουν με τον άξεστο Μουσουλμάνο που καταπατάει τις Ελληνικές αρχαιότητες. Θέλουν όλοι να νοιώσουν την σπαρακτική αντίθεση ανάμεσα στην αρχαία δόξα και την κατοπινή ταπείνωση των Ελλήνων.
Ναι, και οι εξαιρέσεις. “Είναι αδύνατο να περιγράψει κανείς σε ποια εξαχρείωση έχουν περιπέσει οι Έλληνες. Αποτελούν ένα θλιβερό άχθος αρούρης, Είναι η καταισχύνη των προγόνων τους. Καταπατούν τους τάφους τους χωρίς καν να τους γνωρίζουν. Η αμάθεια και η δεισιδαιμονία είναι βαθιά ριζωμένες, και καμμιά ανθρώπινη δύναμη δεν θα μπορούσε να τις ξεριζώσει”.
Και οι Ευρωπαίοι ηγέτες; Λουδοβίκοι και λοιποί παρατρεχάμενοι, ακόμη και ο Μέγας Ναπολέων, συμπεριφέρονται έως δουλόφρονα προς τον Σουλτάνο, και δείχνουν υπέρμαχοι της ακεραιότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Μιας Αυτοκρατορίας, που λίγο έλλειψε να τους καταπιεί, αναχαιτίζοντάς την μόλις την τελευταία στιγμή στα τείχη της Βιέννης το 1638.
Ραγιάδες, λοιπόν, οι Έλληνες για τετρακόσια και πλέον χρόνια, από τα μέσα του 15ου αιώνα. Η αντίστροφη πορεία είχε αρχίσει περίπου τετρακόσια χρόνια πριν την άλωση της Πόλης, με την πανωλεθρία του Βυζαντινού Αυτοκράτορα, Ρωμανού Δ’ Διογένη, από τους Σελτζούκους του Αλπ Αρσλάν, στη μάχη του Μάτζικερτ, το 1071μ.Χ. Λάθη επί λαθών των Βυζαντινών και με την “επικουρία” της εχθρικής Δύσης, εδραίωσαν την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Ήρθε, επί τέλους το πλήρωμα του χρόνου. Ο τσάρος Πέτρος, στις 6 Ιαν. 1711 θα διακηρύξει, «Η Ρωσία δεν είναι καθόλου διατεθειμένη να μείνει αναίσθητη στις κραυγές της οδύνης των Ελλήνων, που στενάζουν κάτω από τον Τουρκικό ζυγό». Δεν θα μπορέσει να κάνει κάτι ουσιαστικό.
Εβδομήντα χρόνια αργότερα, η Μεγάλη Αικατερίνη προβάλλει το “Project Grec”, για ίδρυση Ελληνικής Αυτοκρατορίας με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη. Προορίζει τον εγγονό της, Μέγα Δούκα Κωνσταντίνο, για τον θρόνο της νέας Αυτοκρατορίας. Θα κόψει και μετάλλια με παράσταση την Αγιά Σοφιά. Το σχέδιό της θα μείνει στους ευσεβείς πόθους. Είχαν προηγηθεί και τα καταστροφικά “Ορλωφικά” του 1770, στην Οίτυλο της Μάνης, και οι περιπέτειες του Λάμπρου Κατσώνη. Μια αποτυχημένη ελληνική επανάσταση.
Άγγλος πράκτορας και περιηγητής των ελληνικών χωρών θα γράψει, «Πληροφορήθηκα από Έλληνες (άνθρωπους του Ρήγα Φεραίου), που συνομίλησαν με τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη όταν εισήλθε στην Τεργέστη το 1797, ότι τους υποσχέθηκε “να αποκαταστήσει την αρχαία ελευθερία τους”. Κουβέντες χωρίς αντίκρισμα.
Όταν ο Βοναπάρτης θα είναι γυμνός, στις συνεχείς Διαβουλεύσεις Κορυφής για την Ειρήνη στην Ευρώπη, Παρίσι, 1814, ο Μέττερνιχ προσβάλλει τον Καποδίστρια: «Κύριε Κόμη, η Ευρώπη δεν γνωρίζει Έλληνες, γνωρίζει Οθωμανική Αυτοκρατορία και υπό την εξουσία της είναι όσοι κατοικούν σ' αυτήν!». Και ο Αυτοκράτορας Αλέξανδρος Α’, θα του ανταπαντήσει: «Οι Έλληνες με την Θεία Πρόνοια και την Ευρωπαϊκή ένοπλη βοήθεια θέλουν ελευθερωθεί ταχέως και, σύμφωνα με τα αρχαία πατρογονικά τους δίκαια, θα μείνουν ελεύθεροι και ανεξάρτητοι». Απλές διακηρύξεις ! Όμως . . .
Ποια Λάχεσις θα όριζε ώστε ο δεκαοκτάχρονος Πούσκιν, αυτό το λογοτεχνικό δαιμόνιο, αυτό το επαναστατικό πνεύμα, να έχει πρώτον προϊστάμενο τον Ιωάννη Καποδίστρια; Κουβαλάει ήδη στον κόρφο του την αρχαιοελληνική γραμματεία. Εκεί, στο ρωσικό υπουργείο των Εξωτερικών, θα εκφράσει τις πρώτες πολιτικές του απόψεις, τον φιλελευθερισμό του και οπωσδήποτε τον φιλελληνισμό του. Και θα ξεσηκώσει τη ρωσική κοινή γνώμη,
«Θα δω μια μέρα, φίλοι μου, λευτερωμένο τον λαό;
Τις αλυσίδες της σκλαβιάς ο τσάρος θα τις σπάσει;
Και θα ‘ρθει η αυγή της λευτεριάς
στην πατρική τη γη να λάμψει»;
Ο Αλεξάντρ Πούσκιν είναι ασυγκράτητος:
«Ο φοίνικας της Ελλάδος θα αναγεννηθεί από τις στάχτες του. Η ώρα της πτώσης των Τούρκων έχει φθάσει. Μια μεγάλη δύναμη (η Ρωσία) εγκρίνει τη μεγαλόψυχη πράξη. Τα μυαλά των ανθρώπων βρίσκονται σε έκσταση. Οι σκέψεις στρέφονται στην ανεξαρτησία της αρχαίας πατρίδας. Μιλούν για τον Λεωνίδα, για τον Θεμιστοκλή. Όλοι πάνε να καταταγούν στις δυνάμεις του Υψηλάντη, τον “τυχερό” Πρίγκιπα. Είτε νεκρός, είτε νικητής ανήκει πια στην Ιστορία. Είκοσι οκτώ χρονών, έχει ένα χέρι κομμένο κι ένα μεγαλόψυχο σκοπό. Πώς να μην τον ζηλέψεις»!
Ο επιχειρησιακός βραχίονας της Φιλικής Εταιρείας έχει πλέον υπόσταση, έχει αρχηγό, έχει Εθνικό Αντικειμενικό Σκοπό. Στις 5 Μαρτίου 1821, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης με υψωμένη τη σημαία της Επαναστάσεως θα διαβεί τον Προύθο. Την ίδια ημέρα θα μπει στο Ιάσιο. Και ο Πούσκιν θα γράψει,
«Οι Έλληνες άρχισαν να συγκεντρώνονται μαζικά κάτω από τις τρεις σημαίες του, η μία είναι τρίχρωμη, στην άλλη κυματίζει ένας σταυρός με δάφνες με την επιγραφή “Εν τούτω νίκα”, και στην τρίτη ο φοίνικας αναγεννάτε από τις στάχτες» . . . και θα βροντοφωνάξει,
«Εμπρός Ελλάδα σήκω, εμπρός,
Δεν τρέφεις άδικα ελπίδες,
και τα πανάρχαια βουνά
Όλυμπος, Πίνδος, οι Θερμοπύλες,
σειούνε κι εκείνα τις ασπίδες».
Επανάσταση στις Παραδουνάβιες Χώρες, πανωλεθρία! Είκοσι τρία χρόνια από τον στραγγαλισμό του Ρήγα Βελεστινλή, 24 Ιουν. 1798, του Εθνομάρτυρα και πρόδρομου της Ελληνικής Επαναστάσεως, με εντολή του Σουλτάνου. Τον είχαν συλλάβει οι Αυστριακοί. Αιτία, οι υποτιθέμενες στενές σχέσεις του με τον Ναπολέοντα Α’. Το πτώμα του στον Δούναβη. Υπήρξε “το ιερότερο άσμα της φυλής μας”. Ο Φωτιάδης θα γράψει:
«Όσοι από τους Ιερολοχίτες στο Δραγατσάνι δεν βρήκαν το θάνατο στη μάχη παρά πέσανε στα χέρια των τυράννων, τραγουδούσαν τον Θούριο του Ρήγα όταν τους οδηγούσαν να τους σφάξουν»!
“Σγουρή κόγχη“, έχει χαρακτηριστεί η Ελληνική γη. Εδώ βρίσκεται εγκατεστημένος από την αρχαιότητα ο Ελληνισμός, ενάμιση εκατομμύριο ψυχών σε όλη την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η γη ανήκει πλέον στον Θεό και στον Εκπρόσωπό του επί γης, τον Σουλτάνο. Γαίες του Στέμματος, βακούφικες γαίες, τιμάρια, ιδιόκτητες γαίες αλλά και τσιφλίκια. Κάπως έτσι κατανέμεται η ελληνική ύπαιθρος μέσα στη γενική Τουρκική Διοικητική διαίρεση. Βιλαέτια και Σαντζάκια. Και οι καλλιεργητές, ραγιάδες και κολλήγοι, να πληρώνουν δυσβάστακτους φόρους, όπως ορίζει το Κοράνι και η παράδοση του Ισλάμ.
Ο Πορθητής και οι διάδοχοί του σεβάστηκαν την Ορθοδοξία. Προνόμια παραχωρήθηκαν στην Εκκλησία για λόγους θρησκευτικούς, πολιτικούς και οικονομικούς. Ο Πατριάρχης-Εθνάρχης είναι υπόλογος έναντι του Σουλτάνου για τη διαγωγή των Ελλήνων. Είναι το Ορθόδοξο Εκκλησιαστικό Κράτος του Ελληνικού Έθνους στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Μετά την Εκκλησία, οι Κοινότητες των Ελλήνων, και οι καθ’ ημάς Κοτζαμπάσηδες. Αποτελούσαν μια αριστοκρατία διοικητικών οργάνων και φοροεισπρακτόρων. Ενεργούσαν ως υπηρέτες των ορέξεων των Τούρκων. Θα προσχωρήσουν στη δράση της Φιλικής Εταιρείας μαζί με τους Αρχιερείς και τους Αρματωλούς-Κλέφτες. Μία από αυτές τις τάξεις αν δεν προσχωρούσε, ούτε η Εταιρεία ούτε η Ελληνική Επανάσταση θα είχαν κάποια επιτυχία.
Ναι, ο φιλελληνισμός μεσουρανεί. Ο Άγγλος ποιητής Percy Shelley, στο ποίημα, “Hellas”, 1821, καθιερώνει το διαχρονικό σύνθημα, «We are all Greeks». Εξαίρει τις αρετές των Ελλήνων και κατακεραυνώνει “την απάθεια των διοικούντων τον πολιτισμένο κόσμο απέναντι στους απογόνους του έθνους, στο οποίο οφείλουν τον πολιτισμό τους”. “Οι νόμοι, η λογοτεχνία , η θρησκεία και οι τέχνες, έχουν τη ρίζα τους στην Ελλάδα”, γράφει, και διατρανώνει,
«Ο μέγας αιώνας του κόσμου αναγεννιέται,
Τα χρυσά χρόνια επανέρχονται,
Η Ελλάδα, που κάποτε ήταν σαν πεθαμένη,
Να την πάλι σηκώνεται, να την πάλι προβαίνει»!
Και ο Λόρδος Βύρων με το ποίημά του, “Ο Γκιαούρης”, κάποια χρόνια πριν τον Ξεσηκωμό, είχε δημιουργήσει κύματα φιλελληνισμού στην Ευρώπη, κάνοντας αναφορές στην Ελλάδα, ως “το λίκνο της ελευθερίας”, και στους Έλληνες που υποφέρουν από τον Οθωμανό. Και ενώ η Ιερά Συμμαχία, Ρωσία-Αυστρία-Πρωσσία, Παρίσι 1815, είναι ουσιαστικά υπέρ της Τουρκίας, ο Γάλλος πολιτικός και ιστορικός Έντουαρτ Μπινιόν διαρρηγνύει τα ιμάτιά του,
«Ελλάς, γλυκυτάτη, στόλισμα της Ιστορίας, θαμπώνεις με τις αρετές σου την Οικουμένη . . . Η Ευρώπη οφείλει να αποζημιώσει την Ελλάδα διότι αληθείς ολετήρες των Ελλήνων είναι οι Σταυροφόροι και όχι οι Μουσουλμάνοι».
Αλλά ποιος θα χειριστεί το καριοφίλι και ποιος θα σύρει το γιαταγάνι; Η μαγιά υπάρχει. Είναι τα Αρματολίκια και η Κλεφτουριά.
Ναι, τ’ Αρματολίκια, αρμοί αυτοδιοίκησης, στρατιωτικού χαρακτήρα. Ίσως δημιούργημα των Βενετσιάνων κατακτητών. Ο Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής τους αναδιοργάνωσε για να καθυποτάξει τους Κλέφτες. Αξιοζήλευτο αξίωμα. Έδιναν θάρρος και παρηγοριά στους ραγιάδες με την ψευδαίσθηση ότι ήταν ελεύθεροι. Ο Αλή Πασάς έκανε πολλά παιχνίδια μαζί τους. Από την αυλή του πέρασαν οι περισσότεροι κατοπινοί οπλαρχηγοί-ήρωες της Επαναστάσεως.
Και οι Κλέφτες; Ληστές ή ήρωες της ελευθερίας; Μια χαλύβδινη αλυσίδα με κρίκους σε όλα τα καραούλια της ορεινής Ελλάδος, σαν απροσπέλαστα κρησφύγετα, εξασφάλιζε την αδάμαστη ενότητα της ελληνικής λεβεντιάς. Μια ανταρσία κατά της ξένης τυραννίας, Είχαν βίωμα και όραμα ελευθερίας.
Άλλη ήταν η “περπατησιά” των Φαναριωτών. Έλληνες χριστιανοί, με ρίζες στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, με ευρωπαϊκή μόρφωση, λειτουργοί της Υψηλής Πύλης. Έχουν ανάμειξη στη ζωή του Γένους, στη Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία, και στις περιπέτειες των υπόδουλων Ελλήνων. Διπλωματία, πολιτικαντισμός, διπροσωπία, και ευλύγιστη ηθική. Αναδείχθηκαν προστάτες των συμφερόντων του Έθνους. Πρεσβεύουν ότι ο Ελληνισμός θα καταστεί συγκυρίαρχος και θα πραγματοποιήσει το απελευθερωτικό του όνειρο εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Δεν προσδοκούσαν σε γενικό ξεσηκωμό.
Ο Ξεσηκωμός είναι γεγονός. Γεννήθηκε από την τέφρα ο εκδικητής, σύσσωμοι οι ίδιοι οι Ελληνες. Εμείς. “Ελευθερία ή Θάνατος”, το επαναστατικό φλάμπουρο. “Καλλίτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή”, η παραπομπή στην επαναστατική αποφασιστική πράξη. Οι Φιλικοί δίνουν τους κωδικούς αποδεσμεύσεως. Ευλογήθηκαν και υψώθηκαν τα λάβαρα της Παλιγγενεσίας, στη Μάνη και στην Αγία Λαύρα. Το Κούγκι και το Ζάλογγο παρέπεμπαν στο “ολοκαύτωμα” και στην “αυτοθυσία” της αδούλωτης ελληνικής ψυχής. Θα τα συναντήσει αργότερα η “αυταπάρνηση” του Μεσολογγίου. Αρματωλοί και Κλέφτες πάτησαν τη σκανδάλη και έσυραν το γιαταγάνι. Ο Κλήρος αρωγός, με ευλογίες αλλά και με βόλια. Οι Φαναριώτες προσφέρουν τις δολοπλοκίες τους. Το “ξανθό γένος”, απόν. Μόνοι απέναντι σε αναρίθμητα ασκέρια Τουρκαλβανών και αργότερα των Αιγυπτίων του Ιμπραήμ. Στο πεδίο τελικά και οι Φιλέλληνες. Και ο Αλή πασάς, πρώιμος “χορηγός” της Ελληνικής Επαναστάσεως.
Λίγες μέρες μετά τον Ξεσηκωμό, ο μαρτυρικός θάνατος του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε’. Η σορός του στον Κεράτιο κόλπο.
Κανέλλος Δεληγιάννης, “Εδόθη έκαστος εξ ημών εις την προετοιμασία της Επαναστάσεως, προμηθευόμενοι μπαρούτια, μολύβι και λοιπά αναγκαία με μεγάλη προφύλαξη . . . ”. Κάπως έτσι οπλίστηκε το επαναστατικό χέρι του Έλληνα ραγιά για να βρει η αδούλωτη ψυχή του την απανεμιά της.
Ενενήντα πολεμικές συγκρούσεις κατά την 8χρονη Επαναστατική αιματοχυσία. Ποια να πρωτοθαυμάσεις! Ηρωισμοί και αυτοθυσίες συνοδεύουν τα αμφίστομα και τα καριοφίλια, τις πάλες και τα πυρπολικά. Ήρωες και Ηρωίδες με προτερήματα και ελαττώματα, με πατριωτική μεγαλοσύνη αλλά, αλλοίμονο, και με ψήγματα ιδιοτέλειας. Ονόματα Οπλαρχηγών, εθνικό αμάλγαμα να γαλουχεί αενάως τις γενιές των Ελλήνων. Διχόνοιες και εμφυλιοσπαραγμοί, ας μείνουν αποτρόπαιες εθνικές παρενθέσεις.
Περί το λυκαυγές της 12ης Σεπτεμβρίου 1829, στην Πέτρα της Βοιωτίας, στην τελευταία μάχη για την Εθνική Παλιγγενεσία, ο Δημήτριος Υψηλάντης και το Ελληνικό στράτευμα διαλύουν το Τουρκικό στρατόπεδο και οι υπερασπιστές του τρέπονται σε φυγή. Οι εξεγερμένοι Έλληνες επί τέλους ξαποσταίνουν!
Είχαν προηγηθεί τέσσερις Εθνοσυνελεύσεις, Επιδαύρου 1822, Άστρους 1823, Τροιζήνος 1827 και Άργους 1829 που θεμελίωναν σταδιακά τις αρχές διοικήσεως των επαναστατημένων Ελλήνων.
Δύο ημέρες αργότερα, 14 Σεπ. 1829, θα υπογραφεί η Συνθήκη της Αδριανουπόλεως. Αναγνωρίζεται για πρώτη φορά από τον Σουλτάνο η Ελληνική Ανεξαρτησία. Είχε προηγηθεί η προέλαση των ρωσικών στρατευμάτων, υπό τον Friedrich von Diebitsch, πρώην Πρώσσο στρατηγό, φθάνοντας εξήντα χιλιόμετρα από τον Βόσπορο. Ναι, το “ξανθό γένος”, τελικά, είναι αποφασιστικά παρόν στην Ελληνική Υπόθεση!
Ο Ένγκελς θα γράψει, «Ποιός έλυσε τελικά την έκβαση του αγώνα κατά τον ξεσηκωμό των Ελλήνων; Δεν ήταν η εξέγερση του Αλή Πασά, ούτε η Ναυμαχία στο Ναβαρίνο, ούτε ο Γαλλικός στρατός στο Μωριά, ούτε τα Συνέδρια και τα Πρωτόκολλα του Λονδίνου. Ήταν ο στρατηγός, που απείλησε την Πόλη».
Όλα θα συνοψισθούν στο Πρωτόκολλο του Λονδίνου, 3 Φεβ. 1830. Ήταν το επιστέγασμα των διπλωματικών ενεργειών του Υπουργού Εξωτερικών της Αγγλίας, Τζώρτζ Κάνινγκ, από το 1823, για διεθνή αναγνώριση της Ελλάδος. Η Ελλάδα, πλέον, κυρίαρχο κράτος, με συνοριακή γραμμή, Αμβρακικός - Σπερχειός. Πρώτος κυβερνήτης ο Ιωάννης Καποδίστριας από το 1828.
«Εγένετο ούτω Διεθνές Συμβόλαιο της υπάρξεως της Ελλάδος ως Κράτους Ανεξαρτήτου»! θα αναφωνήσει ο Γλάδστων. Και η Ελληνική Επανάσταση να γίνεται “τέχνη” με τη γραφίδα του Ουγκώ και τον χρωστήρα του Ντελακρουά, ως συνεχιστών του προεπαναστατικού φιλελληνισμού.
Μέρα που ξημερώνει, “Ημέρα του Ευαγγελισμού και της Εθνικής Παλιγγενεσίας”, ευγνώμονες στους ήρωες του “1821”. Τιμούμε τις θυσίες τους!
