“Σγουρή κόγχη“ έχει χαρακτηριστεί η ελληνική γη. Πλούσια διαμελισμένη οριζοντίως και κατακορύφως σε λεκανοπέδια, λεκάνες και μικρές πεδιάδες εγκιβωτισμένες μεταξύ υψηλών καρστικών ορεινών όγκων. Εδώ βρίσκεται εγκατεστημένος από την αρχαιότητα ο Ελληνισμός, ο οποίος στις αρχές του δέκατου όγδοου αιώνα δεν υπερβαίνει το ενάμιση εκατομμύριο ψυχών σε όλη την Οθωμανική Αυτοκρατορία, με μια φυσική αύξηση που εγγίζει τη στασιμότητα. Όμως σε αυτή την πολύμορφη γεωγραφική χώρα, τότε, η κατάσταση των δρόμων εικάζεται ως καλή και διευκολύνεται από τους ανθρώπους που ταξιδεύουν και εμπορεύονται η διακίνηση του πνευματικού πολιτισμού και των ιδεών της ελευθερίας που περιφέρονται στην Ευρώπη. Αν η Ελλάδα χρωστάει στα τέκνα της την ελευθερία, την χρωστάει εξ ίσου και στη διαμόρφωση της Ελληνίδας γης. Μετά την πτώση της Κωνσταντινουπόλεως, η γη ανήκει πλέον στον θεό και στον εκπρόσωπό του επί γης , τον Σουλτάνο. Γαίες του Στέμματος (στη δικαιοδοσία του αυτοκρατορικού θησαυροφυλακίου), βακούφικες γαίες (η ψιλή κυριότητα ανήκει σε ναούς), τιμάρια (παραχώρηση εκμετάλλευσης γης σε τρίτους), ιδιόκτητες γαίες (όσοι από τους υποτελείς δεν προέβαλαν αντίσταση κατά του κατακτητή διατήρησαν την περιουσία τους) και τσιφλίκια (ιδιόκτητες γαίες τις οποίες τοπικοί χωροδεσπότες εξασφαλίζουν εκμεταλλευόμενοι τις όποιες αδυναμίες της κεντρικής τουρκικής διοίκησης).
Κάπως έτσι κατανέμεται η ελληνική ύπαιθρος μέσα στη γενική τουρκική διοικητική διαίρεση, σε βιλαέτια και σαντζάκια, και οι καλλιεργητές, ραγιάδες και κολλήγοι, να πληρώνουν δυσβάστακτους φόρους, κυρίως σε είδος, οριζόμενοι από το Κοράνι και την παράδοση του Ισλάμ. Ο πληθυσμός σε κατάσταση αθλιότητας και πείνας. Βέβαια, έμποροι, βιοτέχνες και ναυτιλλόμενοι, βρίσκονται σε άλλο κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο. Οργανώνονται συντεχνιακά και επιτυγχάνουν την παραχώρηση προνομίων.
Ο Πορθητής, αλλά και οι διάδοχοί του, σεβάστηκαν την ορθοδοξία και σημαντικά προνόμια παραχωρήθηκαν στην Εκκλησία για λόγους θρησκευτικούς (το τουρκικό κράτος ήταν ιεροκρατικό), πολιτικούς (επίλυση διοικητικών θεμάτων) και οικονομικούς (κάθε παραχώρηση προς τους χριστιανούς σήμαινε οικονομικά ανταλλάγματα). Ο Πατριάρχης αναγνωρίζεται ως Εθνάρχης και είναι υπόλογος έναντι του Σουλτάνου για τη διαγωγή των Ελλήνων, με μια δικαιοδοσία που εκτείνεται σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής. Δημιουργήθηκε έτσι στα πλαίσια της οθωμανικής αυτοκρατορίας παρακρατικός οργανισμός, το Ορθόδοξο Εκκλησιαστικό Κράτος του Ελληνικού Έθνους.
Όμως, οι ιστορικοί καταλογίζουν στους εκπροσώπους του άρνηση διδασκαλίας της φιλοσοφίας, της λογικής και των θετικών επιστημών διότι, δήθεν, θα κλονιζόταν η χριστιανική πίστη και η αυθεντία της Εκκλησίας. Αυστηρότατη κριτική ασκήθηκε και στους μοναχούς για τη διαχείριση των χειρογράφων των πλούσιων βιβλιοθηκών των Μοναστηριών. Θα τονισθεί παράλληλα, ότι σημαντικός αριθμός εκπροσώπων του Ιερατείου και των Αθωνιτών μοναχών, παρά την αμάθεια, τη θρησκοληψία και την αργυρολογία κατά τις περιοδείες τους, ήταν εκείνοι κυρίως που με το φλογερό και αδιάλλακτο κήρυγμά τους ενθάρρυναν τους ορθοδόξους να εμμένουν στην πίστη τους και να μην προσέρχονται στον ισλαμισμό.
Ναι, πυκνό σκοτάδι καλύπτει την πνευματική ζωή των Ελλήνων μετά την Άλωση. Οι λόγιοι της τελευταίας εποχής του Βυζαντίου έχουν καταφύγει στη Δύση. Υπάρχουν και εξαιρέσεις. Όπως γράφει ο Κ. Κούμας, “Εις την πόλιν των Ιωαννίνων χρεωστεί η Ελλάς την αναγέννησιν της παιδείας”! Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα την προσφορά των “κρυφών σχολειών”, αλλά δεν καταλείπεται καμία αμφιβολία, ο κανονικός κλήρος κράτησε ζωντανή την ελληνική γλώσσα και εξασφάλισε την εθνική ενότητα. Η παρουσία τους στην ελληνική ζωή ήταν το στήριγμα και η φωνή του Γένους και ποθούσαν την απελευθέρωσή του. Προς αυτούς στράφηκαν και οι απόστολοι της Φιλικής. Μια στατιστική λέει, ότι από τους είκοσι τέσσερις Μητροπολίτες και Επισκόπους της Πελοποννήσου, οι δέκα επτά ήταν Φιλικοί. Την Επανάσταση, βέβαια, την καταδίκασε ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε’ με φοβερό αφορισμό, ίσως, για λόγους σκοπιμότητας. Η πράξη όμως αυτή δεν έπεισε κανέναν. Σφαγές και απαγχονισμοί ξεκίνησαν άμεσα. Επί απλή υποψία, ο Σουλτάνος οδηγούσε τους ιερωμένους στη σφαγή και στην αγχόνη.
Ιδιαίτερη είναι η περίπτωση του Παλαιών Πατρών Γερμανού, ο οποίος στη σύναξη των αρχιερέων και προεστών της Βοστίσας έδειξε δικαιολογημένη δυσπιστία απέναντι στον Παπαφλέσσα για τις “ψευδείς” διαβεβαιώσεις του ότι όλα ήταν έτοιμα για την επανάσταση και θα αναρωτηθεί για το “εαν είναι σύμφωνο όλο το Έθνος”, “αν ο καιρός είναι αρμόδιος”, “αν η Ευρώπη θα συγκατανεύσει”, “αν η Ρωσία θα συνδράμει” και “αν η προετοιμασία των αναγκαίων ενός πολέμου είναι αρκετή και πώς θα εξοικονομηθούν οι άφευκτες αναγκαίες δαπάνες”. Εκ των υστέρων, τα γεγονότα θα δικαιώσουν τον Παπαφλέσσα και θα καταγραφούν οι αιτιάσεις του Γερμανού ως “ατολμία” και “υπεκφυγή”. Όμως, τα ερωτήματα του Γερμανού ήταν ακριβώς εκείνα, τα οποία κάθε συνετός και υπεύθυνος αρχηγός θα έπρεπε να θέσει προτού δώσει στους πολεμιστές το σύνθημα του αγώνα. Εν κατακλείδι, το Ιερατείο προεπαναστατικά εντάσσεται στην κοινωνία των Ελλήνων, της οποίας συμμερίζεται τους εθνικούς πόθους και την ιστορική της μοίρα.
Ιδιαίτερη είναι η περίπτωση του Παλαιών Πατρών Γερμανού, ο οποίος στη σύναξη των αρχιερέων και προεστών της Βοστίσας έδειξε δικαιολογημένη δυσπιστία απέναντι στον Παπαφλέσσα για τις “ψευδείς” διαβεβαιώσεις του ότι όλα ήταν έτοιμα για την επανάσταση και θα αναρωτηθεί για το “εαν είναι σύμφωνο όλο το Έθνος”, “αν ο καιρός είναι αρμόδιος”, “αν η Ευρώπη θα συγκατανεύσει”, “αν η Ρωσία θα συνδράμει” και “αν η προετοιμασία των αναγκαίων ενός πολέμου είναι αρκετή και πώς θα εξοικονομηθούν οι άφευκτες αναγκαίες δαπάνες”. Εκ των υστέρων, τα γεγονότα θα δικαιώσουν τον Παπαφλέσσα και θα καταγραφούν οι αιτιάσεις του Γερμανού ως “ατολμία” και “υπεκφυγή”. Όμως, τα ερωτήματα του Γερμανού ήταν ακριβώς εκείνα, τα οποία κάθε συνετός και υπεύθυνος αρχηγός θα έπρεπε να θέσει προτού δώσει στους πολεμιστές το σύνθημα του αγώνα. Εν κατακλείδι, το Ιερατείο προεπαναστατικά εντάσσεται στην κοινωνία των Ελλήνων, της οποίας συμμερίζεται τους εθνικούς πόθους και την ιστορική της μοίρα.Αν, χρονολογικά, το πρώτο όργανο αυτοδιοίκησης των Ελλήνων ήταν η Εκκλησία, το δεύτερο ήταν οι Κοινότητες των Ελλήνων και οι κοινωνικο- οικονομικά και πολιτικά διακρινόμενοι Έλληνες, οι καθ’ ημάς Κοτζαμπάσηδες. Πολλοί υποστήριξαν ότι απετέλεσαν εξέλιξη της αρχαίας πόλις-κράτος. Πιο σίγουρο θα ήταν να πούμε ότι υπήρξαν γέννημα της ανάγκης και αποτέλεσμα της ραστώνης και της διοικητικής ανεπάρκειας τού κατακτητή. Ο περιορισμός των εισοδημάτων του κράτους από τη συρρίκνωση των δημοσίων γαιών και την επέκταση των βακούφικων που οδήγησε στην εξοντωτική φορολόγηση συνέτρεξε στη δημιουργία αυτού του θεσμού.
Το βέβαιο είναι ότι αυτές οι Κοινότητες κατόρθωσαν να διασπάσουν τη διοικητική και δικαστική εξουσία του κατακτητή. Οι Κοινότητες εξέλεγαν τους δημογέροντες που τις εκπροσωπούσαν. Πρόκειται για τις Επαρχιακές Συνελεύσεις. Πάνω από τις δημογεροντίες ήταν οι διορισμένοι με Σουλτανική βούλα Κοτζαμπάσηδες. Δεν εκλέγονται από τον λαό αλλά επιβάλλονται. Είχαν δικαίωμα να προδιαθέτουν γενικώς όλες τις υποθέσεις των ραγιάδων, χωρίς την ανάμειξη των Τουρκικών αρχών. Αποτελούσαν μια αριστοκρατία διοικητικών οργάνων και φοροεισπρακτόρων. Και πολλά θα γραφούν γι’ αυτούς. Τους Κοτζαμπάσηδες τους ενώνει το μεταξύ τους συμφέρον. Ενεργούσαν ως υπηρέτες των ορέξεων των Τούρκων, και το επάγγελμα αυτό ήταν ο πόρος της απαλλαγής τους από τα βάρη και τις φορολογίες. Εισέπρατταν εκατόν και έδιδαν μόνον είκοσι πέντε εξαπατώντας τους Τούρκους.
Το βέβαιο είναι ότι αυτές οι Κοινότητες κατόρθωσαν να διασπάσουν τη διοικητική και δικαστική εξουσία του κατακτητή. Οι Κοινότητες εξέλεγαν τους δημογέροντες που τις εκπροσωπούσαν. Πρόκειται για τις Επαρχιακές Συνελεύσεις. Πάνω από τις δημογεροντίες ήταν οι διορισμένοι με Σουλτανική βούλα Κοτζαμπάσηδες. Δεν εκλέγονται από τον λαό αλλά επιβάλλονται. Είχαν δικαίωμα να προδιαθέτουν γενικώς όλες τις υποθέσεις των ραγιάδων, χωρίς την ανάμειξη των Τουρκικών αρχών. Αποτελούσαν μια αριστοκρατία διοικητικών οργάνων και φοροεισπρακτόρων. Και πολλά θα γραφούν γι’ αυτούς. Τους Κοτζαμπάσηδες τους ενώνει το μεταξύ τους συμφέρον. Ενεργούσαν ως υπηρέτες των ορέξεων των Τούρκων, και το επάγγελμα αυτό ήταν ο πόρος της απαλλαγής τους από τα βάρη και τις φορολογίες. Εισέπρατταν εκατόν και έδιδαν μόνον είκοσι πέντε εξαπατώντας τους Τούρκους.Κατά τον περιηγητή Pouqueville, οι Κοτζαμπάσηδες είναι τυραννικοί και άρπαγες. Θα νόμιζε κανείς, ότι οι αρχηγοί αυτού του καταπιεσμένου λαού θα πάσχιζαν να ανακουφίσουν τους συμπατριώτες τους. Είναι οι πιο χυδαίοι πράκτορες και οι πιο αξιοκαταφρόνητοι σατράπες του Σουλτάνου. Βέβαια, στα θετικά συγκαταλέγεται η άποψη, ότι στη δράση της Φιλικής Εταιρείας προσχώρησαν τρείς τάξεις ανθρώπων, η μία των προυχόντων και των προεστών, η άλλη των αρχιερέων και η τρίτη των κλεφτών. Μία δε από αυτές εάν δεν προσχωρούσε, ούτε η Εταιρεία ούτε η Ελληνική Επανάσταση δεν θα είχαν καμία πρόοδο.
Επ’ αυτού ο Κανέλλος Δεληγιάννης αναφέρει, “εδόθη έκαστος εξ ημών εις την προετοιμασία της επαναστάσεως, προμηθευόμενοι μπαρούτια, μόλυβδον και λοιπά αναγκαία με μεγάλην προφύλαξιν . . . είχομεν εις την οικίαν μας εβδομήντα δύο χιλιάδας δεκάρια φουσέκια και υπέρ τας είκοσι χιλιάδας τουφεκόπετρες ”. Και όταν προδόθηκε στους Τούρκους ότι οι Δεληγιάννηδες κατασκευάζουν μπαρούτι για την επανάσταση κατόρθωσαν να εξαπατήσουν τους επιθεωρητές Τούρκους μετατρέποντας τους μπαρουτόμυλους σε αλευρόμυλους. Εξαιρετική είναι η περίπτωση του τελευταίου μπέη της Μάνης, Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, διορισμένου από την Υψηλή Πύλη, ο οποίος μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία και στις 17 του Μάρτη 1821 ύψωσε το λάβαρο του Αγώνα στην Αρεόπολη.
Ναι, στον Ευρωπαϊκό φιλελευθερισμό. Ναι, στην αποτίναξη του τουρκικού ζυγού. Ναι, στον ξεσηκωμό! Αλλά ποιος θα πατήσει τη σκανδάλη και ποιος θα σύρει το γιαταγάνι; Στο γενικό διοικητικό σύστημα της Τουρκοκρατίας, τ’ αρματωλίκια αποτελούν έναν άλλον αρμό αυτοδιοίκησης, κυρίως στρατιωτικού χαρακτήρα. Υποστηρίζεται ότι τον δημιούργησαν οι Βενετσιάνοι κατακτητές. Το βέβαιον είναι ότι τον αναδιοργάνωσε ο Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής για να καθυποτάξει τους κλέφτες. Κάθε καπετάνιος συγκροτεί την ομάδα των παληκαριών του, αναγνωρισμένη από την Τουρκική διοίκηση, και αναλαμβάνει την ευθύνη μιας περιοχής. Ασκούσαν καθήκοντα εσωτερικής ασφάλειας κατά της κλεφτουριάς, της ληστείας και των πράξεων βίας στην περιοχή τους, με ειδικότερη αποστολή την προστασία των συγκοινωνιών και μεταφορών στις ορεινές διαβάσεις, στα δερβένια και στις γέφυρες. Βοηθούσαν και τους προεστούς στα διοικητικά καθήκοντα και την είσπραξη των φόρων.
Το αξίωμα του Αρματωλού ήταν αξιοζήλευτο. Ο Αλή Πασάς έκανε πολλά παιχνίδια μαζί τους. Οι περισσότεροι από αυτούς πέρασαν από την αυλή του για να γίνουν, όταν ήρθε η ώρα, οι ήρωες οπλαρχηγοί της Επαναστάσεως. Ο ρόλος τον οποίον διεδραμάτιζαν οι Αρματωλοί στους κόλπους των υπόδουλων ήταν μεγάλος. Έδιναν θάρρος και παρηγοριά στους ραγιάδες. Τους δημιουργούσαν την ψευδαίσθηση ότι ήταν ελεύθεροι γιατί μόνοι τους διαχειρίζονταν τα κοινά και εξασφάλιζαν την τάξη στις περιοχές των Αρματωλικιών.
Παράλληλα με τους Αρματωλούς και οι Κλέφτες. Δεν αποτελούν στοιχείο της διοικήσεως. Εμφανίζονται πολύ νωρίς, σε μεγάλη έκταση, σε όλη τη χώρα. Ληστές ή ήρωες της ελευθερίας; Μια χαλύβδινη αλυσίδα με μπηγμένους τους κρίκους στους βράχους του Σουλίου και του Ταινάρου, απλωμένη στις οροσειρές των Αγράφων, της Ακαρνανίας, της Δωρίδας, των Καλαβρύτων και της Αρκαδίας εξασφάλιζε σε απροσπέλαστα κρησφύγετα την αδάμαστη ενότητα της ελληνικής λεβεντιάς. Ο πληθυσμός αναγκαζόταν να παίρνει τα βουνά για να γλυτώσει από τους πάσης φύσεως διωγμούς. Η κλεφτουριά ήταν ανταρσία κατά της ξένης τυραννίας και της εγχώριας πολλές φορές αδικίας. Ήταν προσφυγή στη βία εναντίον της βίας. Η φτώχεια των κατοίκων ήταν σύμμαχός τους και η ευμάρεια των εχθρών ακραία πρόκληση. Είχαν βίωμα και όραμα ελευθερίας. Όπως γράφτηκε, αντιπροσώπευαν την “άγκυρα των ελπίδων των Ελλήνων”. Βέβαια με πολλούς ανταγωνισμούς με τους εκάστοτε προύχοντες με κίνδυνο την αποτυχία του Ξεσηκωμού.
Όμως, μέσα στον χώρο του τουρκικού διοικητικού σχήματος, Ελληνικής καταγωγής, χριστιανοί στο θρήσκευμα, ανώτατοι συνεργάτες και λειτουργοί του Διβανίου εξυπηρετούν τα συμφέροντα του Σουλτάνου.
Όμως, μέσα στον χώρο του τουρκικού διοικητικού σχήματος, Ελληνικής καταγωγής, χριστιανοί στο θρήσκευμα, ανώτατοι συνεργάτες και λειτουργοί του Διβανίου εξυπηρετούν τα συμφέροντα του Σουλτάνου. Είναι οι Φαναριώτες. Αλλά την ίδια στιγμή έχουν ανάμειξη στη ζωή του Γένους, στη Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία και στις περιπέτειες των υπόδουλων Ελλήνων.
Με ρίζες κυρίως στη βυζαντινή αριστοκρατία, με ευρωπαϊκή μόρφωση, πολύγλωσσοι, αποτελούσαν έναν κλειστό κόσμο και καταλάμβαναν τα μεγαλύτερα αξιώματα στην τουρκική διοίκηση.
Βέβαια, οι Φαναριώτες θα κατηγορηθούν για διπλωματικότητα, πολιτικαντισμό, δολιχοδρομία, πονηρία και διπροσωπία, ακόμα και για ευλύγιστη ηθική, προσαρμογή ή και δουλοπρέπεια.
Βέβαια, οι Φαναριώτες θα κατηγορηθούν για διπλωματικότητα, πολιτικαντισμό, δολιχοδρομία, πονηρία και διπροσωπία, ακόμα και για ευλύγιστη ηθική, προσαρμογή ή και δουλοπρέπεια.
Θα πρέπει όμως να εκτιμήσουμε το κλίμα μέσα στο οποίο ζούσαν. Ευτύχησαν, παρ’ όλ’ αυτά, να αναδειχθούν, όσο κανείς άλλος, προστάτες των συμφερόντων του Έθνους.
Ναι, στην ίδια γραμμή με το Πατριαρχείο, οι Φαναριώτες ακολουθούν το οικουμενικό ιδεώδες. Ένα είδος Μεγάλης Ιδέας, σύμφωνα με την οποία ο Ελληνισμός θα απέβαινε συγκυρίαρχος της κραταιάς βασιλείας και θα πραγματοποιούσε το απελευθερωτικό του όνειρο εντός των κόλπων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι Φαναριώτες πίστευαν, ότι η Αυτοκρατορία που υπηρετούσαν θα μπορούσε να διαβρωθεί εσωτερικά και να ελεγχθεί από τους Έλληνες λύνοντας έτσι το πρόβλημα της εθνικής ανεξαρτησίας και ακόμα επιστρέφοντας στο οικουμενικό κράτος των αυτοκρατόρων του Βυζαντίου. Προφανώς δεν προσδοκούσαν σε γενικό ξεσηκωμό. Ο Ξεσηκωμός τελικά έγινε. Οι Φιλικοί έδωσαν τους σχετικούς κωδικούς. Ο Υψηλάντης διάβηκε τον Προύθο. Αρματωλοί και Κλέφτες πάτησαν τη σκανδάλη και έσυραν το γιαταγάνι. Ο Κλήρος αρρωγός με ευλογίες αλλά και βόλια. Οι Φαναριώτες προσφέρουν τις δολοπλοκίες τους. Στο πεδίο και οι Φιλέλληνες. Δεν ήρθε όμως το “ξανθό γένος”. Ύδρα, Σπέτσες και Ψαρά μετατρέπουν τα εμπορικά καράβια σε πολεμικά. Ήρθε και η διχόνοια, μια και δυο φορές. Ήρθαν τελικά και οι Τρεις Συμμαχικοί Ναύαρχοι. Ήρθε, τμηματικά, μετά από πολλούς αγώνες και πολλές θυσίες, η Εθνική μας Ανεξαρτησία.
Τιμή και δόξα σ’ αυτούς που ξεσηκώθηκαν, αγωνίστηκαν και θυσιάστηκαν γι’ αυτή την Ανεξαρτησία της σύγχρονης Ελλάδος και την εδραίωση του Ελληνικού Έθνους.
Τιμή και δόξα σ’ αυτούς που ξεσηκώθηκαν, αγωνίστηκαν και θυσιάστηκαν γι’ αυτή την Ανεξαρτησία της σύγχρονης Ελλάδος και την εδραίωση του Ελληνικού Έθνους.
Χρόνια Πολλά σε όλους!
25 Μαρτίου 2025. Γρηγόριος Δημ. Νούσιας – αεροπόρος.
