Όποιος γυρίζει, μυρίζει, λέει μια παροιμία… 

Κι εγώ, που τα τελευταία χρόνια γυρίζω συνέχεια, σε μια ατέρμονη προσπάθεια να προλάβω να μυρίσω όσα δεν μύρισα όλα μαζί τα προηγούμενα χρόνια της ζωής μου, βρίσκομαι συχνά πυκνά στη θέση της Αλίκης στη χώρα των Θαυμάτων· πάντα μπροστά από μία κλειστή πόρτα, πολύ ψηλότερη από μένα, της οποίας τρέμω να αγγίξω το πόμολο… 

Ωστόσο, σχεδόν πάντα τολμώ τελικώς, οπότε ετούτη τη φορά, με ασήμαντη αφορμή την παρουσίαση ενός -καθόλου ασήμαντου- βιβλίου, άνοιξα την πορτούλα που οδηγούσε στον θαυμάσιο κήπο των σπανίων γαιών… 

Εγώ χημικός δεν είμαι, ούτε μηχανικός, ούτε γεωλόγος, οπότε θα τα πω όπως τα κατάλαβα. Κι ίσως πάλι να λαθέψω κιόλας, αλλά ο στόχος είναι να φέρω παρέα σε τούτο τον θαυμαστό κήπο, γιατί είναι τόσο συναρπαστικό να ανακαλύπτει κανείς πόσα υπέροχα, αλλά ταυτόχρονα και επικίνδυνα πράγματα υπάρχουν γύρω του, δίπλα του, χωρίς ίσως ποτέ να μάθει την αλήθεια γι’ αυτά. 

Ετούτες λοιπόν, οι σπάνιες γαίες, που έχουν κάτι περίεργα, αστεία ονόματα, μόνο «σπάνιες» δεν είναι… 

Οι δυο πιο «ακριβοθώρητες» από δαύτες, το θούλιο και το λουτέτσιο είναι, λένε ίσαμε και 200 φορές αφθονότερες απ’ τον χρυσό στον στερεό φλοιό της γης και δεν το λες και λίγο αυτό! 

Όμως ετούτα τα μέταλλα –διότι περί μετάλλων πρόκειται- δεν αντέχουν τη μοναξιά. Αγκαλιάζουν, λοιπόν, σφιχτά άλλα ορυκτά και κρύβονται τόσο καλά μέσα στον όγκο τους, που είναι εξαιρετικά δύσκολο να τα ανακαλύψεις και ακόμα πιο δύσκολο να τα διαχωρίσεις από αυτά και μάλιστα, σε τέτοιες ποσότητες που να σε συμφέρει κιόλας να το κάνεις. 

Άσε που η διαδικασία εξόρυξής τους σε φέρνει μπροστά στο τεράστιο πρόβλημα που λέγεται ραδιενέργεια, αφού ο διαχωρισμός τους προϋποθέτει τη χρήση χημικών ουσιών, που ρυπαίνουν σε πολύ μεγάλο βαθμό το έδαφος και το νερό, δημιουργώντας ραδιενεργά απόβλητα, κάτι που δεν τα κάνει αγαπητά στις περιβαλλοντικές οργανώσεις… 

Με τούτα και με εκείνα, κάπως έτσι τους «βγήκε» τ’ όνομα: Είναι σπάνιες γαίες διότι κοστίζουν! Στην τσέπη μας και στο περιβάλλον. 

Τώρα θα μου πεις, άμα είναι τόσο «σπάνιες», κοστοβόρες και περιβαλλοντικά προβληματικές, γιατί να μας ενδιαφέρουν; Τι στην ευχή τις θέλουμε; 

Διότι, φίλε μου, ζούμε σε έναν εξαιρετικά hi-tech κόσμο. Έχουμε κινητά τηλέφωνα, έγχρωμες τηλεοράσεις, φορητούς υπολογιστές και dvd. Έχουμε i-pad, αγαπάμε τις οθόνες υγρών κρυστάλλων, χρειαζόμαστε τα λέιζερ και πολλές άλλες ιατρικές συσκευές, τους μαγνήτες και τις επαναφορτιζόμενες μπαταρίες, αναπτύσσουμε «πράσινες τεχνολογίες», που σημαίνει από λάμπες χαμηλής κατανάλωσης μέχρι υβριδικά αυτοκίνητα, ηλεκτρικά οχήματα, ανεμογεννήτριες και φωτοβολταϊκά.   

Οπότε, αν θέλουμε να συνεχίσουμε να ζούμε σε τούτο τον υπέροχα καταναλωτικό, τεχνολογικό κόσμο, θα πρέπει να δεχτούμε ότι χρειαζόμαστε το έρβιο, το δυσπρόσιο, το σαμάριο, το λανθάνιο, το προμήθειο, το νεοδύμιο, το υτέρβιο, το δημήτριο, το πρασεοδύμιο, το όλμιο, το ύτριο, το ευρώπιο, το γαδολύνιο και το τέρβιο, να μας κάνουν τη ζωή μας πιο εύκολη. 

Κι επειδή τίποτα δεν είναι «αγγελικά πλασμένο», τα χρειαζόμαστε και για ένα σωρό αμυντικές εφαρμογές, όπως η αντιπυραυλική άμυνα, τα jet fighters ή ακόμα ακόμα, τα συστήματα επικοινωνίας ή καθοδήγησης πυραύλων ή οι διαστημικοί δορυφόροι. 

Ένας ολόκληρος κόσμος, όχι πάντα ειρηνικός, αλλά που ξεχύνεται μπροστά στο μέλλον, χρησιμοποιεί ετούτα τα «μικρά» αστεία μεταλλάκια για να μεγαλώσει τις ταχύτητές του και ετούτη, φίλε μου, είναι μία πραγματικότητα που έχει, αν το σκεφτείς, κάποιες φοβερές διαστάσεις:  

Ποιος τα έχει; Πόσο έχει από δαύτα; 

Τα ορυκτά με τα οποία είναι αγκαλιασμένες οι σπάνιες γαίες, εντοπίζονται κυρίως στην Κίνα, τη Νορβηγία, τις ΗΠΑ, τη Βραζιλία, την Ινδία και την Αυστραλία. 

Ωστόσο, φαίνεται πως ο δυνατός «παίκτης» στις εξορύξεις τους είναι οι Κινέζοι.  

Ο υπόλοιπος κόσμος ξύπνησε ένα πρωί και διαπίστωσε πως το 97% των διαθέσιμων σπανίων γαιών το διαχειρίζεται μια χώρα που, ταυτόχρονα, διαθέτει κάτι ίσο, περίπου, με το ένα τρίτο του πληθυσμού της γης… 

Και ξαφνικά, όλος ετούτος ο υπόλοιπος κόσμος, δεν ήξερε τι τον εβρήκε… 

Πώς του συνέβη αυτό; 

Απλό μου μοιάζει εμένα: 

Η Κίνα έχει την ευκαιρία! Στο έδαφός της, στην εσωτερική Μογγολία, βρίσκεται το μεγαλύτερο κοίτασμα σπανίων γαιών στον κόσμο, το Bayan-Obo. 

Η Κίνα έχει τη δυνατότητα! Διαθέτει άφθονα εργατικά χέρια, άρα μειωμένα κόστη σε σχέση με τον όποιο ανταγωνισμό θα τολμούσε να σταθεί δίπλα της. 

Η Κίνα δεν δίνει δεκάρα για το περιβάλλον! Δεν βρίσκεται τυχαία στη 118η θέση (μεταξύ 178 χωρών παγκοσμίως) στην ετήσια κατάταξη περιβαλλοντικής απόδοσης των Πανεπιστημίων Γέιλ και Κολούμπια. 

Στην Κίνα υπάρχει εκτεταμένη παράνομη εξόρυξη σπανίων γαιών. Σχεδόν το 1/3 της εξόρυξης γίνεται με τρόπους που δεν ελέγχονται καθόλου, ούτε για τις συνέπειες που έχουν στο περιβάλλον, ούτε για τα οικονομικά δεδομένα που συνεπάγονται. 

Η Κίνα είναι η μοναδική χώρα που επέλεξε να αναπτύξει τη μαζική παραγωγή σπανίων γαιών, θυσιάζοντας –όχι μόνο το γειτονικό περιβάλλον- αλλά και την υγεία των εργαζομένων της στα ορυχεία.  

Η απόρριψη των αποβλήτων στον Κίτρινο Ποταμό έχει μετατραπεί σε ένα ζήτημα τεραστίων διαστάσεων, για το οποίο δεν μαθαίνουμε πολλά πράγματα, αφού επιμελώς κρατείται μακριά απ’ το μιντιακό φάσμα.  

Ωστόσο, δεν παύουν να μεγαλώνουν τα ποσοστά εργαζομένων τόσο στις βιομηχανίες διαχωρισμού, όσο και στις περιοχές απόρριψης των αποβλήτων, οι οποίοι νοσούν με καρκίνο κι αυτό είναι κάτι που δεν μπορεί εύκολα να κρυφτεί, ακόμα κι αν δεν ξέρουμε να μετράμε τόσο μεγάλα νούμερα σε πληθυσμούς.... 

Μοιάζει πως, στην περίπτωση των σπανίων γαιών, η Κίνα είναι ένας παίκτης που δεν διστάζει καθόλου «να χτυπήσει κάτω απ’ τη ζώνη» και, αφού το πεδίο αυτό ευνοεί τον αθέμιτο οικονομικό, αλλά και γεωπολιτικό ανταγωνισμό, είναι πολύ δύσκολο για τις άλλες χώρες να βρουν τρόπους να ανταγωνιστούν, πόσο μάλλον να σπάσουν, ετούτο το απόλυτο μονοπώλιο… 

Και να σκεφτεί κανείς πως, από το 1927 που έγινε η ανακάλυψη των κοιτασμάτων στο Bayan Obo μέχρι και το 1960, καθόλου δεν είχαν ενδιαφερθεί οι Κινέζοι για το συγκριτικό πλεονέκτημα που διέθεταν έναντι των άλλων χωρών. Για αυτό που αργότερα θα γινόταν «το πετρέλαιο της Κίνας»... 

Οι ΗΠΑ ήταν τότε ο κυρίαρχος του παιχνιδιού στην εκμετάλλευση αυτών των ορυκτών. 

Μόνο επί Ντενγκ Σιάο-Πινγκ, η ασιατική χώρα κατάλαβε πως, αν ήθελε να γίνει ο ηγεμόνας των σπανίων γαιών, έπρεπε να στραφεί στην ανάπτυξη μιας μακροπρόθεσμης στρατηγικής που θα αφορούσε σε όλα τα στάδια επεξεργασίας των σπανίων γαιών, από την εξόρυξη και το διαχωρισμό τους ως τη μεταποίησή τους και την παραγωγή ενδιάμεσων προϊόντων. 

Κάνοντας απίστευτες «εκπτώσεις» σε ζητήματα ασφαλείας και υγείας, αλλά και σε θέματα περιβαλλοντικής προστασίας, η Κίνα τελικώς, τα κατάφερε… 

Υπάρχει αντίπαλο δέος; Αν σκεφτεί κανείς πως, παρά το τεράστιο κοίτασμα, η Κίνα κατέχει μονάχα το 50% των παγκοσμίων αποθεμάτων σπανίων γαιών, είναι προφανές ότι υπάρχει.  

Βεβαιωμένα αποθέματα σπανίων γαιών σε πολλές άλλες χώρες, από την Αμερική ως την Αυστραλία και από τον Καναδά ως το Καζακστάν και το Βιετνάμ, υπάρχουν. Ακόμα και σε μας, σε τούτη εδώ τη μικρή γωνίτσα γης, στην Ελλάδα, υπάρχουν εμφανίσεις πιθανών κοιτασμάτων και λέγεται πως, ενδεχομένως, αυτά να είναι απολύτως αξιοποιήσιμα. 

Το πρόβλημα ωστόσο βρίσκεται στο οξύμωρο που κρύβεται πίσω απ’ την αντίφαση της χρήσης των σπανίων γαιών στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας απ’ τη μία και στις ρυπογόνες μεθόδους παραγωγής τους απ’ την άλλη. 

Οπότε, όπως το καταλαβαίνω εγώ, το ζήτημα είναι ηθικό: Δεν γίνεται να κάνεις χρήση της ωφέλειας των σπανίων γαιών, χωρίς να δαπανήσεις πολλά για να προστατεύσεις το περιβάλλον και τους ανθρώπους. 

Πόσο είναι διατεθειμένο το «αντίπαλο δέος» να το κάνει; 

Αν κρίνουμε απ’ τις μεθοδολογίες ανάπτυξης που έχουν εφαρμοστεί σε παγκόσμιο επίπεδο και κυρίως απ’ το πώς έχουν αξιοποιηθεί οι φυσικοί πόροι ετούτου του πλανήτη, ούτε είναι σπάνιες αυτές οι αντιφάσεις, ούτε λύνονται πάντα με τον καλύτερο δυνατό τρόπο… 

Σε κάθε περίπτωση, δεν μπορεί να «χτυπήσεις» ένα τόσο δυνατό αντίπαλο, ο οποίος μάλιστα, στο συγκεκριμένο ζήτημα, έχει την ψυχολογία καμικάζι. Δεν τον ενδιαφέρει πόσα θα θυσιάσει για να κερδίσει αυτό που θέλει, δεν τον ενδιαφέρει ακόμα και το να πεθάνει στην προσπάθεια. Οπότε, πώς τα βάζει κανείς με αυτό; 

Η μόνη λύση, στα δικά μου μάτια, είναι ο προσεταιρισμός. 

Ανταλλαγή τεχνογνωσίας και επιστημονικού προσωπικού, σε ένα τραπέζι όπου θα υπάρξουν προτάσεις, λύσεις και φυσικά «δούναι και λαβείν». Αλισβερίσι. Αλλιώς δεν γίνεται.  

Σε αυτό το σημείο, Ευρώπη και Αμερική σπαζοκεφαλιάζουν ακόμα για το πώς να το κάνουν. 

Τώρα πια, το ζήτημα είναι και γεωπολιτικό, αν όχι κυρίως τέτοιο. 

Η μετατόπιση της ισχύος δια μέσου των μετάλλων ή αλλιώς: «Ένας διαφορετικός πόλεμος επικράτησης».

Στις 7 Σεπτεμβρίου του 2010, ένα κινεζικό αλιευτικό που τόλμησε να ρίξει τα δίχτυα του στα ιαπωνικά χωρικά ύδατα, κοντά στο αρχιπέλαγος Σενκάκου, περικυκλώθηκε από σκάφη της ιαπωνικής ακτοφυλακής. Στην προσπάθειά του να διαφύγει, εμβόλισε ένα σκάφος του ιαπωνικού πολεμικού ναυτικού και εν συνεχεία, όπως ήταν φυσικό, το πλήρωμα του αλιευτικού συνελήφθη. Τα οκτώ, σχεδόν έρημα, νησιά, τα οποία βρίσκονται 160 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Ταϊβάν, ανήκουν στην Ιαπωνία, αλλά αποτελούν διεκδίκηση της Κίνας, από τη δεκαετία του ‘70.

Η διπλωματική κλιμάκωση που ακολούθησε τη σύγκρουση των δύο σκαφών, αποκαλύπτει την ευρύτατη γκάμα των μέσων πίεσης που διαθέτει η Κίνα για να υπερασπιστεί μια ζώνη που έχει μεγάλη στρατηγική σημασία γι' αυτήν. Το ιαπωνικό δικαστήριο αποφάσισε στις 19 Σεπτεμβρίου, την παράταση της κράτησης του πλοιάρχου του κινεζικού σκάφους. Αυτό έκανε το κινεζικό υπουργείο Εξωτερικών να διατυπώσει την εξής απειλή: «Εάν η Ιαπωνία επιμείνει στην αδιάντροπη στάση της, θα γευθεί το πικρό ποτήρι της τιμωρίας της για όλα όσα πράττει».

Στις 20 Σεπτεμβρίου, φάνηκε τι εννοούσε το Πεκίνο με τη φράση «πικρό ποτήρι»: 

Ξαφνικά, σταμάτησαν οι εξαγωγές κινεζικών σπάνιων γαιών προς τα ιαπωνικά λιμάνια, χωρίς καμία απολύτως επίσημη ανακοίνωση. Στο Χονγκ Κονγκ, στο Τόκιο και στο Λονδίνο, οι μεσίτες της αγοράς πρώτων υλών επιβεβαίωσαν, ωστόσο, ότι η φόρτωση των εμπορευμάτων καθυστερούσε ή και μπλοκάρονταν.

Ήταν μια ιδιαίτερα θεαματική ενέργεια, αφού η Κίνα μετέφερε έτσι, το παιχνίδι στο πεδίο των ενεργειακών φυσικών πόρων, αναδεικνύοντας τη μεγάλη αδυναμία της Ιαπωνίας και των άλλων δυνάμεων που επιθυμούσαν να αποκτήσουν τα πολύτιμα ορυκτά.

Στις μέρες μας, οι διεκδικήσεις διατυπώνονται με μεγαλύτερη ένταση, γεγονός που αντανακλά τον συσχετισμό δυνάμεων ανάμεσα σε μια Κίνα, η οποία ακολουθεί ανοδική πορεία και σε μια Ιαπωνία που προσπαθεί να τηρήσει αμυντική στάση: Η μετατόπιση της ισχύος...

Ετούτα τα μέταλλα, που αποτελούν το «κινεζικό πετρέλαιο», βοηθούν την Κίνα να δημιουργήσει έναν νέο συσχετισμό δυνάμεων με τους Αμερικανούς, τους Ιάπωνες και  τους Ευρωπαίους πελάτες της και πολιτικοί αναλυτές εκτιμούν ότι θα μπορούσε να προχωρήσει σταδιακά στον επαναπροσανατολισμό της πολιτικής της στο ζήτημα των σπανίων γαιών, για να περάσει από μια στρατηγική εξάρτησης των εταίρων της, σε μια «στρατηγική στραγγαλισμού τους».

Γενικότερα, εδώ και μερικά χρόνια παρατηρείται η τάση -και η ικανότητα- της Κίνας να καταστρώνει μια έξυπνη συνολική στρατηγική, η οποία στηρίζεται στις πιέσεις που μπορεί να ασκήσει στην αγορά, στο μεγάλο ορυκτό πλούτο της χώρας, αλλά και στην ισχύ που της προσδίδει η τεράστια κεφαλαιοποίηση του κινεζικού κλάδου, καθώς και το γεγονός ότι σε αυτόν υπάρχει ένα μονάχα κέντρο λήψης των αποφάσεων.

Αν όλα τα παραπάνω αποτύγχαναν όμως, θα έφτανε η απουσία συντονισμού των πολιτικών ενεργειακής αυτονομίας των δυτικών χωρών, για να είναι και πάλι πρώτη!

Όπως φαίνεται μέχρι τώρα, η «άλλη πλευρά» πιάστηκε στον ύπνο. Είτε προσπάθησε να περάσει νομοσχέδια που δεν λειτούργησαν, είτε δεν τους βγήκαν τα λεφτά, είτε δεν ήξεραν πώς να το κάνουν, είτε στάθηκαν αρκετά καχύποπτοι ώστε να το κάνουν. 

Σημασία έχει πως και σήμερα ακόμα να ξεκινούσαν, θα ήθελαν τουλάχιστον δεκαπέντε χρόνια μέχρι να φτάσουν στο πρώτο στάδιο, όταν οι Κινέζοι δεν πηγαίνουν βαδίζοντας, αλλά πετώντας.

Πες με λίγο ρομαντική, αλλά ο Κένεντι είχε πει ότι, στα Κινέζικα, η λέξη «κρίση» γράφεται με δύο ιδεογράμματα: Το ένα σημαίνει «κίνδυνος», το άλλο «ευκαιρία».

Κι αναρωτιέμαι, με το φτωχό μου το μυαλό και τις λίγες μου τις γνώσεις, μήπως μέσα σε όλο αυτό τον ορυμαγδό από ενέργειες και πληροφορίες, μήπως κάπου μέσα εδώ, διαφαίνεται μία αναδυόμενη ευκαιρία για την Ελλάδα; 

Οι Κινέζοι τρέφουν πολιτισμική εκτίμηση για τη 希臘 «Σι-Λα», όπως αποκαλούν την Ελλάδα: Τον «άλλον μεγάλο πολιτισμό», δείγμα απόλυτου σεβασμού στη χώρα μας. 

Αναμφίβολα, πρόκειται για τους δύο αρχαιότερους και σημαντικότερους ιστορικά λαούς του πλανήτη κι αυτό μπορεί να τους βάλει να καθίσουν στο ίδιο τραπέζι συνομιλητές. 

Με οικονομικούς όρους μιλώντας, η Ελλάδα αποτελεί πύλη για τους Κινέζους στην Ευρωπαϊκή Ένωση κι αυτό δεν μπορεί να είναι αμελητέο. 

Τέλος, πολιτικά, θα μπορούσε να φανεί και σε κάτι χρήσιμη όλη αυτή η πρόσφατη «αριστεροσύνη» μας, αν την εκμεταλλευτούμε για μια φορά σωστά. 

Το να έχουμε την εκτίμηση των Κινέζων, εμείς ένας μικρός λαός, που όμως καθόμαστε σε μαγαζί-γωνία, ίσως βοηθήσει στο να ανακτήσουμε τη συμπάθεια των Ευρωπαίων εταίρων μας, που βαρέθηκαν μόνο να μας δανείζουν.  

Μήπως είναι αυτός ένας καλός τρόπος να ξεπληρώσουμε μερικά απ’ τα χρέη μας, χωρίς να χρειαστεί να πέσουν κι άλλα παππούδια στο βωμό της μείωσης των συντάξεών τους; 

Ακόμα κι αν αυτό δεν αποτελεί για μερικούς καλό επιχείρημα, μήπως το γεγονός ότι οι Κινέζοι ξέρουν πώς να βάλουν προστιθέμενη βιομηχανική αξία στα προϊόντα που περιέχουν σπάνιες γαίες βοηθήσει κι εμάς που δεν μπορούμε ούτε καν να εξάγουμε συσκευασμένο το λάδι μας;

Όσο να πεις, μ' όποιον δάσκαλο καθίσεις...    

Κι όσο τρελό κι αν ακούγεται αυτό το πλάνο, στο σύνολό του, ας σκεφτούμε ότι τίποτα δεν γίνεται αν δεν νίψει το ένα χέρι τ’ άλλο.  

Στην τελική, αν έχετε καλύτερο σχέδιο, πείτε το, όσο ακόμα οι σπάνιες γαίες βρίσκονται εν αφθονία… εκεί κάπου, στο δρόμο του μεταξιού… 

Πηγές:  

https://el.wikipedia.org/wiki/Σπάνιες_γαίες

Ο Ελληνικός Ορυκτός Πλούτος, ιστολόγιο δρ. Πέτρου Τζεφέρη

British Geological Survey: Rare earth Elements, Nov.2011 

Study on Rare Earths and Their Recycling. Final Report for The Greens/EFA Group in the European Parliament, Jan. 2011 

http://www.protagon.gr/apopseis/ideas/yparxoun-spanies-gaies-stin-ellada-35670000000

http://epi.yale.edu/sites/default/files/2014_epi_report.pdf

Barthelemy Courmont, «Geopolitique du Japon», Artege, Περπινιάν, Γαλλία, 2010  

«Η Κίνα προβάλλει τις ναυτικές της φιλοδοξίες», «Le Monde diplomatique»-«Κ.Ε.», 23-9-09 

http://www.monde-diplomatique.gr/spip.php?article235  

Ελευθεροτυπία: "Το γεωπολιτικό παιχνίδι με τις 'σπάνιες γαίες'"

Keith Bradsher, «Amid tensions, China blocks vital exports for Japan», «The New York Times», 23-9-10.

www.ndu.edu/icaf/programs/academic/industry/reports/2009

«Rare earth materials in the defense supply chain», 14 Απριλίου 2010, www.gao.gov

Κινεζικό υπουργείο Εμπορίου (www.mofcom.gov.cn) και Bloomberg News, «China cuts rare earth export quota 72%, may spark trade dispute with US», 9-7-10.

Cindy Hurst, «China's rare Earth Elements Industry: what can the West learn?», Institute for the Analysis of Global Security (IAGS), Μάρτιος 2010.

 *Εύα Τσαροπουλου

ΤΟ ΠΛΟΙΟ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

Που πας, που ταξιδεύεις και που πορεύεσαι,
πόσο σοφά γυρεύεις ό,τι ονειρεύεσαι….
Μέτρα τη δύναμή σου και το κουράγιο σου
διάλεξε το ταξίδι και το… μουράγιο σου.
Όχι μόνο τί θέλεις, αλλά και τί μπορείς,
μετρήσου, ιδές ποιος είσαι προτού ονειρευτείς.
Αν τ’ όνειρό σου φτιάχνεις, όμοια με τον αητό,
αλλά της πεταλούδας διαθέτεις το φτερό,
ποτέ δεν θα μπορέσεις, όσο κι αν το ποθείς,
στον ουρανό ν’ ανέβεις, τη φύση να χαρείς,
σαν τον αητό στα ύψη να πας και να σταθείς!!!
Προτού να ξεκινήσεις κι ανοίξεις τα πανιά
μάθε για του πελάγου, βάθος και απλωσιά,
τις άκρες- τις ακτές του, τις ξέρες, τα νησιά…
Πού τραγουδούν Σειρήνες μ’ ουράνιες φωνές
πού πλέουν Νηρηίδες με Θείες ομορφιές…
Φόρτωσε στο σκαρί σου, σύνεργα και…τροφές,
υπομονή και πείσμα και σκέψεις τολμηρές:
πείρα για ν’ αποκτήσεις και γνώσεις κι αντοχές.
Το πέλαγος μπροστά σου και ο Ωκεανός,
μπονάτσες και φουρτούνες, καλός, κακός καιρός…
Κι εσύ καραβοκύρης στο πλοίο της ζωής
απάνεμα λιμάνια, ψάχνοντας, για να βρεις.
«Τα Κύθηρα για νά ‘βρεις», ψάξε τα μυστικά
κάπου, ‘κεί που τα κρύβει η «γαλάζια ερημιά»!!!
Στα Κύθηρα αν θα φτάσεις ρίξε άγρυπνη ματιά
πιο… πάνω, στης Ιθάκης την ακροθαλασσιά
που σού ‘δειξε ο Καβάφης, ΚΑΙ, άνοιξε πανιά
να πας όπου σου δείχνει τ’ ονείρου σου το φως
όπως σοφά στο δείχνει ο Αλεξανδρινός!!!
Γοργόνες και Σειρήνες εμπρός σου αν θα βρεθούν
μόνο για λίγο, δίπλα, φρόντισε να σταθούν.
Της Καλυψούς, της Κίρκης, οι μυθικές μορφές
Νύμφες και Νηρηίδες στο κύμα, στις ακτές,
του Ομήρου και των μύθων, είν ΄άσβεστες σκιές…
Παράδεισους στολίζουν και ζούν διαχρονικά.
Μπρος στης ζωής το πλοίο βγαίνουν προκλητικά
με Νάρκισσους και Μούσες, παρέα κι αγκαλιά,
του έρωτα ανθοκήπια, του λυρισμού φωλιά!!!
Μα, της Ζωής το πλοίο, είναι μια κιβωτός
που πρέπει να’ χει απ’ όλα, ΚΑΙ, δίπλα σου ο Θεός
να σου κρατάει το χέρι και να σε οδηγεί
με λογική και κρίση στη δύσκολη στιγμή
που το σκαρί χτυπούνε θύελλες, κεραυνοί:
Να στέκεις στο τιμόνι, με δύναμη και νου

όρθιος μεσ’ στη μανία θάλασσας κι ουρανού.
Ν’ ακούσεις τις Σειρήνες και να αντισταθείς.
Στης ομορφιάς το ρίγος να μην υποταχτείς.
Πρόσκαιρους παραδείσους να μην περιδιαβείς.
Αυτό πού ΄χεις διαλέξει, σκοπό και προσμονή,
δεμένο στ’ όνειρό σου, ούτε για μια στιγμή
στην τύχη μην τ’ αφήσεις αλλά μ’ υπομονή
στα πέλαγα της ζήσης, πάντα ν’ αναζητάς
στ’ ονείρου το λιμάνι να φτάσεις και να πας…
Σε τούτο το ταξίδι που σ’ έστειλε ο Θεός, -χωρίς να καταλάβεις το από πού και πώς -,
δεν σού ‘ταξε λουλούδια, δεν σού ‘στρωσε χαλιά,
παρά άνοιξε μονάχα μιας μάνας αγκαλιά,
να μπείς και να «στεγάσεις» το σώμα, την ψυχή,
δυνάμεις ν’ αποκτήσεις και όνειρου πνοή.
{ΚΑΙ, για να ξέρεις πάντα, ότι: για κάθε αρχή
υπάρχει ένα τέλος χωρίς επιστροφή,
ετοίμασε για σένα, στο τέλος της ζωής
μία οδό μακάρια στην αγκαλιά της Γης.}
Τ’ όνειρο, γιός του θέλω και του επιθυμώ,
φορτώνεται στη σκέψη κι ανοίγει τον κρουνό
έμπνευσης, φαντασίας, ΚΑΙ, γίνεται σκοπός
δράσης και εμπειρίας και στόχος τελικός.
Συνείδησης κομμάτι του ονείρου η πνοή,
το βήμα κατευθύνει και γίνεται πηγή
χαράς, δημιουργίας, ελπίδας, προκοπής,
νέκταρ και αμβροσία κι ΕΡΩΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ!!!
Με όνειρα γεμάτα, τα πλοία της ζωής,
στις θάλασσες ορμάνε και στις ακτές της γης,
με μύριους κυβερνήτες, - ονείρων τους φορείς -,
π’ άλλοι χαρές και γέλια και άλλοι κατηφείς
στα ίδια τα λιμάνια φτάνουνε τελικά
μ’ ακέραια η σκισμένα κατάρτια και πανιά…

Αθήνα, Οκτώβριος 2025

1954! Σε ένα χωριουδάκι, στους πρόποδες του Παρνασσού, λιγοστοί κάτοικοι, αλλά αρκετά παιδιά. Τότε οι οικογένειες γεννούσαν περισσότερα, γιατί έβλεπαν πόσο δύσκολη είναι η ζωή και τα παιδιά ήταν πλούτος και σιγουριά για την οικογένεια. Το πώς θα τραφούν, μάλλον, τούς απασχολούσε λιγότερο. Από ενωρίς θα έμπαιναν στο νόημα της ζωής. Ελάχιστα ήταν τα νοικοκυριά, που είχαν αρκετά ποτιστικά χωράφια με βαμβάκι και ζούσαν πιο άνετα. Οι περισσότεροι μεροδούλι και μεροφάι, που έλεγαν.

Ο μικρός Τάκης (ψευδώνυμο), φτωχό και στερημένο παιδάκι και εκείνο, όπως τα περισσότερα παιδιά την εποχή εκείνη, μέρα του Πανηγυριού, Γιορτής της Μεταμόρφωσης του Χριστού δοκίμασε μισό μαντολάτο που το πρόσφερε ένας συνομήλικός του. Τι απίθανη γεύση! Μέχρι τώρα ένα παστέλι είχε δοκιμάσει. Τέτοια γλύκα δεν είχε ξανανιώσει και δε θα την ξεχάσει φυσικά ποτέ, όσο ζει.

Και ώ!! του θαύματος, έτσι το πίστεψε ο μικρός, μετά από λίγες μέρες πηγαίνοντας στο μπακάλικο του Μπάρμπα Κώστα, όπου ψώνιζαν χαλβά και όσπρια δίνοντας αυγά κότας ή λιγοστό βαμβάκι στο μαντήλι, διαπιστώνει ότι πουλούσε και μαντολάτα. Ίσως, να μη το είχε προσέξει μέχρι τότε, γιατί δεν είχε δοκιμάσει τη γεύση τους. «Πόσο κάνουν τα μαντολάτα Μπάρμπα Κώστα;», τον ρωτάει μουδιασμένα. «Μία δραχμή», του απαντάει ο Μπακάλης βιαστικά, γνωρίζοντας ότι ήταν πολλά λεφτά μια δραχμή για τον πιτσιρίκο.

Πείσμωσε ο μικρός. Θα μαζέψω τα χρήματα, οπωσδήποτε, λέει μέσα του παίρνοντας μια απόφαση και βάζοντας ένα στοίχημα στο εαυτό του. Υπόψη την εποχή εκείνη οι Παππούδες και οι Γιαγιάδες δεν έπαιρναν σύνταξη. Εξάλλου εκείνος μια γιαγιά είχε μόνον. Οι άλλοι είχαν πεθάνει. Ούτε καν τους γνώρισε!

Κάθε Κυριακή ο Τάκης πήγαινε στην Εκκλησία, όπως πήγαιναν όλα τα παιδάκια τότε. Ήταν τυχερός που ο νουννός του, Γιάννη τον έλεγαν, ήταν Επίτροπος στην Εκκλησία. Κάθε φορά που έμπαινε εκείνος στο Ναό, ο νουννός του τού έδινε ένα κεράκι, σπαρματσέτο, και το άναβε, γιατί γνώριζε την οικονομική ένδεια του βαφτισιμιού μου! Τον συμπαθούσε πολύ ο μικρός, όχι μόνον για το κεράκι.

Μια από τις επόμενες Κυριακές έγινε το θαύμα! Ο νουννός δίνει στον Τάκη το κεράκι και μαζί τού δίνει και ένα κέρμα των πενήντα λεπτών! Τρελάθηκε από τη χαρά του ο πιτσιρίκος. Όση ώρα διαρκούσε η λειτουργία, εκείνος κρατούσε την τσέπη του ντρίλινου παντελονιού του και έκανε συνέχεια λογιστικούς υπολογισμούς. Είχε ήδη το 50% του ποσού, που χρειαζόταν για να αγοράσει το μαντολάτο. Μέχρι να βρει ένα σίγουρο μέρος στο σπίτι του ήταν πολύ ταραγμένος, που είχε τόσα χρήματα επάνω του!

Πέρασαν μέρες, πέρασαν βδομάδες, ίσως, και μήνες ακόμη και ο Τάκης με πολύ μεγάλη δυσκολία κατόρθωσε να μαζέψει άλλα σαράντα λεπτά και τα έκανε ενενήντα. Δεν μπορούσε να κρατηθεί, όμως, μέχρι να βρει και τα άλλα δέκα λεπτά, που του έλλειπαν. Και μια μέρα, που ξαναπήγε στο μπακάλικο να αγοράσει κάτι, που ζήτησε η Μητέρα του, η οποία δούλευε ολημερίς μαζεύοντας ξένα βαμβάκια, έκανε το τόλμημα. Δίνει τα χρήματα στον Μπακάλη και εκείνος του δίνει το μαντολάτο στο χέρι. Μπροστά στο μικρό ο Μπακάλης άρχισε να μαζεύει και να μετράει τα κέρματα, που είχε αφήσει ο μικρός στον πάγκο. Αυτό το μέτρημα θα το θυμάται σε όλη του ζωή! Με τα χοντρά δάκτυλα του ενός χεριού του ο Μπακάλης έσπρωχνε τα κέρματα, που δεν μπορούσε να τα πιάσει, στη χούφτα του άλλου χεριού του. Έτρεμε ο μικρός για την απόφαση του Μπακάλη, που μετρούσε: πενήντα, εξήντα, εβδομήντα. …ογδόντα πέντε. Τελικά ενενήντα λεπτά! Το ήξερε ο μικρός ότι ήταν τόσα, αλλά μέσα του ήλπιζε ότι θα ήταν αρκετά για να του δώσει ο Μπάρμπα Κώστας το μαντολάτο. Εκείνος με τη βροντερή φωνή του, τελείως ψυχρά ,του λέει: «είναι ενενήντα λεπτά! δεν φτάνουν. Λείπουν άλλα δέκα» και αρπάζει από τα χέρια του μικρού το μαντολάτο. Ο πιτσιρίκος πρόλαβε να τραυλίσει φοβισμένος: «το ξέρω.. νόμιζα, ότι ..» και βάζοντας τα κλάματα τρέχει στο σπίτι με ένα βάρος ασήκωτο μέσα του.

Το πείσμα του όμως γίνεται πιο μεγάλο. Τώρα θα τα παρατήσει; Όχι. Κάνει υπομονή και μετά από ένα περίπου μήνα, ίσως και περισσότερο, βρήκε άλλα δέκα λεπτά, μάζεψε, δηλαδή, όλο το «κεφάλαιο» και περήφανα πηγαίνει στον Μπακάλη, αυτή τη φορά, χωρίς κάποιο μαντήλι με βαμβάκι, όπως τις προηγούμενες φορές που ήθελε να αγοράσει ψώνια για το σπίτι. Ήθελε μόνο να αγοράσει το μαντολάτο. Αφήνει λοιπόν τα κέρματα στον πάγκο και λέει δυνατά: «μέτρησέ τα καλά και έπειτα να μού δώσεις το μαντολάτο». Ο Μπακάλης μέτρησε με τον ίδιο τρόπο τα κέρματα και χωρίς να πει λέξη δίνει στον μικρό το μαντολάτο. Ο Τάκης δεν άντεξε να γυρίσει στο σπίτι. Κάθισε στον ίσκιο κάτω από μια μουριά και απόλαυσε την ατέλειωτη γλύκα του μαντολάτου!...

 

Μετά από ένα χρόνο ο μικρός έδωσε εξετάσεις και μπήκε στο Γυμνάσιο, που ήταν στην Πρωτεύουσα του Νομού. Η φτώχεια και η μιζέρια συνεχίζεται. Έμενε σε ένα δωμάτιο στην άκρη της Πόλης, με πλάκα μπετόν από πάνω, που το νερό την διαπερνούσε και το δωμάτιο ήταν γεμάτο υγρασία. Ένα μαγκάλι για θέρμανση και μια μέρα ο μικρός λιποθύμησε γιατί έπαθε δηλητηρίαση. Σώθηκε την τελευταία στιγμή, όταν ο συγκάτοικός του, Θανάσης, που ήταν μεγαλύτερος, τον πήρε στα χέρια του και τον έβγαλε στην αυλή.

Σε αυτή την κατάσταση ένα αναπάντεχο συνέβη πάλι. Την τελευταία μέρα Οκτωβρίου γιορταζόταν η «Παγκόσμια Ημέρα Αποταμίευσης». Τότε έγραφαν εκθέσεις όλοι οι μαθητές των Σχολείων, δεν γνωρίζω εάν και τώρα γίνεται το ίδιο, και η Επιθεώρηση Μέσης Εκπαίδευσης του Νομού βράβευε την καλύτερη έκθεση με ένα κουμπαρά. Ο μικρός Τάκης, μαθητής Β΄ Γυμνασίου τότε, μη έχοντας κάτι άλλο να γράψει στην ηλικία που ήταν, θυμήθηκε το μάθημα που πήρε λαχταρώντας να αγοράσει το μαντολάτο. Έγραψε με τρόπο αφηγηματικό και πειστικό, όπως φαίνεται, με τις λίγες δυνατότητές του, όλη την πικρή περιπέτειά του μέχρι να μαζέψει το απαιτούμενο κεφάλαιο της μιας δραχμής για την αγορά του γλυκίσματος.

Και η έκπληξη ήταν απρόσμενη! Όλο το Γυμνάσιο ξαφνιάσθηκε, όταν ο Γυμνασιάρχης (Σ Δ) ανακοινώνει, ότι η αρμόδια Επιτροπή της Περιφέρειας απονέμει τον κουμπαρά στο Μαθητή Β΄ Τάξεως Γυμνασίου…! Ο μικρός πήγε να τρελαθεί. Τριακόσιες δραχμές είχε μέσα ο κουμπαράς. Που σημαίνει τριακόσια μαντολάτα!!!

Φαίνεται ότι οι κριτές δέχτηκαν ότι ο μικρός εξέφρασε με τον πιο απλό, αλλά και πειστικό τρόπο την αξία της αποταμίευσης. Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω, εάν σήμερα δίνουμε τη σημασία που έχει για τη ζωή μας η αποταμίευση. Εκείνο που γνωρίζω είναι ότι συνηθίζεται σε Λαούς, που βρίσκονται σε πολύ καλύτερη οικονομική κατάσταση να ξοδεύουν μόνον το 70 % των μηνιαίων αποδοχών και το υπόλοιπο να το αποταμιεύουν και αφού συγκεντρώσουν το απαιτούμενο ποσό να προβαίνουν στην αγορά του αγαθού που έχουν ανάγκη. Εμείς σχεδόν πάντοτε ψωνίζουμε με χρεωστικές κάρτες. Τουλάχιστο αυτή ήταν η συνήθεια για δεκαετίες!!

Όσο αφορά τον μικρό Τάκη, αδυνατούμε να περιγράψουμε την πορεία του στη ζωή του. Εκείνο, όμως, που είναι βέβαιο είναι ότι η περιπέτειά του με το μαντολάτο ήταν, ίσως, το πιο χρήσιμο μάθημα για την αντιμετώπιση των δυσκολιών της ζωής του.

                                                                       Δημήτρης Κ. Μπάκας

                                                                         31 Οκτωβρίου 2025

«Ταπείνωση, κατανόηση, αγάπη, μη διάπραξη του κακού - Κάποιος να ‘κατηχήσει’ τα chatbots. Αδύνατος ο έλεγχος από κοινωνία βυθισμένη σε σκάνδαλα διαφθοράς».

Η Τεχνητή Νοημοσύνη αναντίρρητα είναι το ιδιοφυέστερο επίτευγμα της ανθρώπινης Ιστορίας, κάτι το αξιοθαύμαστο από μόνη της, με τεράστια δύναμη, απεριόριστες δυνατότητες και ανεξάντλητες δεξιότητες, πού ξεπερνούν τα ανθρώπινα μέτρα και τις ανθρώπινες εκτιμήσεις.

Ολόκληρη η ανθρωπότητα στέκεται μπροστά στη νέα πραγματικότητα με ενθουσιασμό, δέος, αλλά και φόβο, περίσκεψη και επιφυλακτικότητα. Αξίζει να σημειωθεί ότι στα περσινά (2024) βραβεία Νοbel της Φυσικής και της Χημείας, από τους πέντε βραβευθέντες, οι τέσσερεις δεν είναι φυσικοί ή χημικοί, αλλά ερευνητές εξειδικευμένοι στην Τεχνητή Νοημοσύνη.

Η μηχανική ευφυΐα διεισδύει στα πάντα και διαμορφώνει εκ βάθρων την καθημερινότητα, τίς σχέσεις, τη λειτουργία της κοινωνίας.

'Επηρεάζει την εκπαίδευση, την εργασία, τον σύνολο βίο του ανθρώπου. Συνδυάζει πλούσια ευεργετική δράση με έντονο προβληματισμό. Μιμείται τη γνωστική λειτουργία του ανθρώπου, αυτονομείται και την επαυξάνει, με αποτέλεσμα να παρεμβαίνει δυναμικά και στην ανθρώπινη οντολογία.

Όλα αλλάζουν και μάλιστα δραστικά και με ξέφρενους ρυθμούς. Η μηχανική ευφυΐα διαθέτει πλέον δύναμη σκέψης και λογικής με τα έξης εντυπωσιακά ανθρώπινα χαρακτηριστικά, μάλιστα σε τέτοιο βαθμό που σαφώς υπερτερεί του ανθρώπου:
(α) Ασύλληπτη μνήμη και ευρύτατη γνώση,
(β) Δυνατότητα επεξεργασίας θεμάτων σε όλο το γνωστικό φάσμα,
(γ) Εντυπωσιακά ταχύτατη και ευέλικτη δημιουργική σκέψη.
(δ) Οι ευφυείς μηχανές δεν κουράζονται, δεν γηράσκουν. Αντίθετα, διαρκώς ανανεώνονται. Μειώνονται οι ατέλειές τους, αυξάνονται τα πλεονεκτήματά τους, εξελίσσονται ταχύτατα.
(ε) Διαλέγονται με ψυχραιμία, χωρίς εμπάθεια, θυμό, ύβρεις, χαρακτηρισμούς, χωρίς εκτροπές συμπεριφοράς.

Αυτή ή δυνατότητα του άμεσου διαλόγου με την έξυπνη μηχανή δημιουργεί την ψευδαίσθηση μιας υπερανθρώπινης, υπερευφυούς οντότητας, την οποία υποχρεωτικά θαυμάζεις και με την οποία δεν μπορείς, κίνδυνος ό άνθρωπος να λιγοστεύει και να φτωχαίνει, χωρίς να το καταλαβαίνει, δεν είναι ευκαταφρόνητος.

Αυτό πού διακυβεύεται με την ορμητική διείσδυσή της στην καθημερινότητά μας είναι αφ' ενός ο βίος, η προστασία των δεδομένων και οι διανθρώπινες σχέσεις σε όλα τα επίπεδα, αφ' ετέρου και κυρίως ο άνθρωπος, η συνείδηση, η ταυτότητα, η ελευθερία του.

Οι πρόσφατες συνεντεύξεις και αναρτήσεις στα μέσα μαζικής δικτύωσης των κορυφαίων ειδικών, του Geoffrey Hinton, του Mustafa Suleyman, του Sam Altman και μόλις προχθές του διάσημου οικονομολόγου Branco Milanovic, δείχνουν ότι ή ανησυχία και ο προβληματισμός δεν απασχολούν να συγκριθείς ούτε να την ανταγωνισθείς ούτε να την υπερβείς, αλλά μόνο να εμπιστευθείς και απόλυτα να υποταχθείς. Ο μόνον τούς κινδυνολόγους, αλλά και τους ειδικούς τεχνοκράτες. Το μέλλον δεν είναι εύκολα προβλέψιμο ούτε και εύκολα ελέγξιμο και διαχειρίσιμο.

Βιοηθικά ζητήματα voμικής φύσεως
Ό προσδιορισμός του οντολογικού status των μηχανών, δηλαδή εάν θα μπορούσαν οι μηχανές να θεωρηθούν ηθικά πρόσωπα έναντι των οποίων έχουμε υποχρεώσεις και τα οποία φέρουν ή όχι ευθύνη σέ περίπτωση λάθους, έρχεται για πρώτη φορά στο προσκήνιο του νομικού προβληματισμού. Υπό την έννοια αυτήν, συζήτηση προκύπτει για τούς απαραίτητους περιορισμούς πού πρέπει να τίθενται κατά τον σχεδιασμό τους, όπως και το ποιες ανθρώπινες δράσεις θα ήταν επιτρεπτό να ανατεθούν σε ευφυείς μηχανές και ποιες όχι. Η απουσία τυχαιότητας στις μηχανές μας υποχρεώνει να προσδιορίσουμε με διαφορετικό τρόπο ένα ηθικό status γι' αυτές. Επί πλέον, δεδομένου ότι υπάρχει η δυνατότητα να λαμβάνονται ουσιώδεις αποφάσεις (ιατρικές, δικαστικές, εργασιακές, οικονομικές, πολιτικές κ.λπ.) μέσω αυτοματοποιημένων διαδικασιών, ή Τεχνητή Νοημοσύνη συνιστά απειλή για την ελεύθερη βούληση και αυτονομία του ατόμου, η οποία περιορίζεται από την αυθεντία του μηχανήματος. Το ζητούμενο είναι ή μηχανική ευφυΐα να υποβοηθεί και όχι να υποκαθιστά τον γιατρό, τον δικαστή, τον εργοδότη, τον δημοσιογράφο, τον πολιτικό κ.λπ., πράγμα όχι και τόσο εύκολο.

Προβλήματα, όπως διασφάλιση των προσωπικών δεδομένων, προστασία από παραπληροφόρηση, παραπλάνηση και υποκλοπές, ζητούν πλέον τη δύσκολη, αλλά και αναγκαία λύση τους.

Επιδράσεις στην ανθρώπινη οντολογία.

Αλλά και ο άνθρωπος αλλάζει ή μάλλον τον αλλάζουμε αυθαίρετα και ανεξέλεγκτα. Και μόνο πού μαγεύεται από τη μέθη της δημιουργίας του εικονικού ειδώλου του, όπως την επιχειρεί, έχει ήδη υποστεί αλλαγή. Η αξιοπρέπειά του υποβαθμίζεται, καθώς νιώθει κατώτερος από το κατασκεύασμά του, εξαντλείται δε στα δικαιώματά του, τα όποια εντελώς ανεύθυνα έχει εκχωρήσει στον μηχανικό συνομιλητή του. Ηθικό πλέον δεν θεωρείται ό,τι προάγει την αξία του, αλλά ό,τι ικανοποιεί τις φιλοδοξίες, την ευχαρίστηση, τα θελήματα, τα δικαιώματά του.

Ο κίνδυνος του απόλυτου εθισμού, της απροϋπόθετης εξάρτησης, της αποκοινωνικοποίησης, της ατροφίας της αυτόνομης σκέψης, της απώλειας της αυτεξουσιότητας, της παραπλάνησης και της υποδούλωσης σε ψευδαισθήσεις και φαντασιώσεις είναι λίγες από τίς συνέπειες πού εκθετικά πολλαπλασιάζονται σε μέγεθος και αριθμό με την τεχνολογική εξέλιξη των σκεπτόμενων μηχανών.

Τί από όλα αυτά εtναι αντικειμενικά σωστό, ποιο είναι το βάθος και οι συνέπειες του επιτεύγματος, κανείς δεν γνωρίζει. 'Όλα είναι εκτιμήσεις. Στην αξιολόγηση αυτήν και οι ειδικοί στην τεχνολογία δεν είναι ειδικοί. Πάντως τα πάντα αλλάζουν, και ο κόσμος και η κοινωνία και ό άνθρωπος. Κάτι καινούργιο φτιάχνεται με ασύλληπτους ρυθμούς και με απίστευτες δυνατότητες.

Το είδωλο του μετα-ανθρώπου είναι πλέον ορατό στον ορίζοντα των επικειμένων σεισμικών εξελίξεων. Απλώς, δεν γνωρίζουμε τα χαρακτηριστικά του.
Ανάγκη ελεγκτικού μηχανισμού

Ή ανάγκη αφ' ενός αντικειμενικής αξιολόγησης ενός θέματος με τεράστια συναισθηματική και πρακτική φόρτιση και αφ' ετέρου επινόησης ασφαλούς ελεγκτικού μηχανισμού βιοηθικού, δεοντολογικού, νομικού και φυσικά πολιτικού χαρακτήρα, είναι προφανής.

Λόγω της τεράστιας δύναμης επιβολής που διαθέτει η Τεχνητή Νοημοσύνη, αν δεν καταφέρουμε να της επιβληθούμε, αυτή θα κυριαρχήσει επάνω μας με απρόβλεπτες συνέπειες. Πρέπει οπωσδήποτε να βρούμε τρόπο να την ελέγξουμε και μάλιστα σωστά, ώστε να παραμείνει πολύτιμο εργαλείο με τεράστια ευεργετική δημιουργικότητα, πράγμα καθόλου εύκολο, διότι η δύναμη επιβολής της μοιάζει ακατανίκητη και, όπως συνηθίζεται να λέγεται, innovation eats regulation for breakfast.

Προφανώς, ο έλεγχος δεν μπορεί να γίνει με εμφυτεύσιμα τσιπάκια (neurolink) ούτε με επιλογές που στηρίζονται σε οικονομικά συμφέροντα ούτε από μια κοινωνία που βρίσκεται σε παρακμή, βυθισμένη σε σκάνδαλα διαφθοράς, που δεν σέβεται τον ίδιο τον εαυτό της, τον άνθρωπο, πού δεν καταλαβαίνει την πραγματική αξία της.

Θα μπορούσε πιθανότατα να το πετύχει μια ευφυΐα δυνατότερη από αυτήν που επινόησε την τεχνητή ευφυΐα, αλλά ευφυΐα που θα χαρακτηρίζεται από νοημοσύνη, αρετή, ήθική.

Όταν αμφισβητείται η περιφρονείται η ψυχή και η συνείδηση, όταν ο άνθρωπος εκφυλίζεται σε μονοδιάστατη βιολογική ύπαρξη η σκεπτόμενη και μόνον μηχανή, στην ουσία υπολογιστική μηχανή, τότε στερείται του θησαυρού της νοημοσύνης, του μόνου πού μπορεί να διαχειρισθεί δημιουργικά και αποτελεσματικά την ευφυΐα του. Για τον λόγο αυτόν, πρωτίστως πρέπει να ελέγξουμε τους εαυτούς μας. Η ηθική ποιότητα πλέον επιβάλλεται από την Τεχνητή Νοημοσύνη ως ορός επιβίωσης του ανθρώπου. Η ανάγκη για παράλληλη καλλιέργεια των ανθρωπιστικών επιστημών είναι επιτακτική. Κάποιος πρέπει να βοηθήσει, να «κατηχήσει» τα chatbots, ώστε να λειτουργούν με κάποια ενσυναίσθηση, να μην μπορούν να διαπράξουν το κακό. Ίσως αυτό να είναι ή πρόκληση και η ευκαιρία της Εκκλησίας, να ανοίξει τον νου στις σύγχρονες προκλήσεις, τα μάτια στην αλήθεια της, την καρδιά στην εμπειρία και την αποστολή της και τα χέρια της στον κόσμο και έτσι να αξιοποιήσει τον θησαυρό της.

Τελικά, ο έλεγχος του ατίθασου υπερκατασκευάσματος είναι ή νέα μεγάλη πρόκληση, αυτό πού θα αναδείξει και την ανυπέρβλητη αξία και υπεροχή του ανθρώπου. Προφανώς, ή φυσική ευφυΐα πού τώρα απαιτείται για τον έλεγχο της Τεχνητής Νοημοσύνης είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτήν πού χρειάστηκε να την επινοήσει και να την κατασκευάσει.

Δυσκολία και διέξοδος
Ή επικινδυνότητα τής Τεχνητής Νοημοσύνης κρύβεται πίσω από τρείς σημαντικές δυνατότητες, πού χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής:
(α) να προγραμματίζει, να αναπαράγει και να βελτιώνει τον εαυτό της,
(β) να έχει πρόσβαση μέσω του διαδικτύου σχεδόν σέ όλες τίς υπηρεσίες στον πλανήτη,
(γ) να μπορεί να επικοινωνεί με άλλα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης και να ανταλλάσσει πληροφορίες η και να αναβαθμίζεται με νέο αλγόριθμο.

Αυτές τις δυνατότητες τις έχει και, παρά την επικινδυνότητά τους, εφαρμόζονται χωρίς ευρεία συναίνεση η κάποιο πρωτόκολλο ελέγχου.
Ή αλήθεια είναι ότι ο έλεγχος της Τεχνητής Νοημοσύνης είναι μεν το ζητούμενο και απολύτως αναγκαίο, στην πράξη όμως είναι πολύ δύσκολος, ίσως και ανέφικτος. Τούτο διότι:
(α) Δεν μπορούμε να περιορίσουμε ένα εργαλείο, το όποιο έχει εκπαιδευτεί να υπερβαίνει κάθε περιορισμό.
(β) Δεν μπορούμε να νικήσουμε μια ευφυΐα, η οποία έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσει το σύνολο της υπολογιστικής δύναμης όλων των συσκευών στο διαδίκτυο.
(γ) Δεν μπορούμε να αποκλείσουμε έναν αλγόριθμο, όταν έχει διαχυθεί παντού στο διαδίκτυο.

Ό μόνος τρόπος για να γίνει κάτι τέτοιο θα ήταν να καταργηθεί το internet, να σβήσουν όλοι οι υπολογιστές, να σταματήσει το ηλεκτρικό δίκτυο παγκοσμίως και να γίνουν εξ’ υπαρχής τα πάντα format. Αντιλαμβάνεται κανείς οτι κάτι τέτοιο ούτε εφικτό είναι, εάν δε συνέβαινε, θα προκαλούσε το απόλυτο χάος και θα ήταν κυριολεκτικά καταστροφικό για την ανθρωπότητα, τον πολιτισμό, την ίδια τη ζωή.

Ό καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου τής 'Οξφόρδης Nick Bostrom, σε ομιλία του με τίτλο: «Τί θα συμβεί όταν οι computers γίνουν εξυπνότεροι από εμάς;», υποστηρίζει ότι πρέπει να δράσουμε λαμβάνοντας υπ' όψη ότι ή Τεχνητή Υπερνοημοσύνη (ASI) δεν θα υπάρχει τρόπος να ελεγχθεί ως προς τους στόχους της και θα μπορούσε, όπως εμείς νικήσαμε, εξημερώσαμε ή υποτάξαμε και αφανίσαμε τα κατώτερα σε ευφυΐα είδη στον πλανήτη, έτσι να συμβεί και με μια ευφυΐα ανώτερη από τη δική μας.

Η λύση δεν είναι να αντιπαρατεθούμε με αυτήν την πανίσχυρη και πολύ πιο «έξυπνη», ικανή και δυνατή από εμάς μηχανή, αλλά, όπως της εμφυτεύσαμε την ευφυΐα, να της μάθουμε ηθικές αρχές (και όχι απλώς σκέψεις), όπως η μηχανική ταπείνωση και κατανόηση, ή έκφραση αγάπης ή επιτέλεση του αγαθού και η αδυναμία διάπραξης του κακού, έτσι ώστε να είμαστε σίγουροι ότι θα τις υπηρετήσει.

Αυτό είναι το σημείο που η Εκκλησία, αντί να απέχει, θα μπορούσε ενδεχομένως να «κατηχήσει» τον αλγόριθμο, να συμβάλει στην κατάλληλη εκπαίδευσή του.

Τελική σκέψη, συμπέρασμα
Θα κλείσω την ομιλία μου με μια τελική σκέψη. Φαίνεται πώς στην όλη τεχνολογική μας εξέλιξη συχνά δεν υπάρχει ούτε λόγος-αιτία ούτε λόγος-λογική. Υπάρχει ευφυΐα, και μάλιστα πολύ μεγάλη, με υπολογιστικά χαρακτηριστικά, αλλά όχι σοφία, ούτε μικρή. Για κάποιον λόγο αγωνιζόμαστε να κατασκευάσουμε δημιουργήματα που, αντί να υποκαθιστούν τις ανθρώπινες λειτουργίες, τελικά θα αντικαταστήσουν τον άνθρωπο, στην ουσία θα τον καταργήσουν. Αυτός είναι και ο μεγάλος κίνδυνος αν χάσει ο άνθρωπος τη συνείδησή του.

Αντί να προσπαθούμε να βελτιώσουμε αυτό που είμαστε, επιδιώκουμε να γίνουμε αυτό που θέλουμε να κατασκευάσουμε. Θέλουμε να γίνουμε κάτι άλλο από αυτό που είμαστε. Θέλουμε το ρομπότ περισσότερο από την ταυτότητά μας, από τον πολιτισμό, τη φιλοσοφία, την τέχνη, την πίστη, τον Θεό, το πνευματικό γονιδίωμά μας. 'Έτσι, μετατίθεται ο προσανατολισμός και ο προορισμός του ανθρώπου. Μήπως τελικά το πρόβλημα βρίσκεται στο ότι η τεχνολογία προχωρεί ασυνόδευτη από τίς ανθρωπιστικές επιστήμες;

Στα αυτιά μου ηχεί η προτροπή του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου: «Μη μείνωμεν, αδελφοί, όπερ εσμέν, αλλ' όπερ ήμεν γενώμεθα». Ίσως το μέλλον μας να είναι η ανακάλυψη της αρχικής ταυτότητάς μας, της αλήθειας μας. Ή λεωφόρος τής ΤΝ δεν φαίνεται να έχει όριο ταχύτητας. Για να φτάσουμε στον προορισμό μας με ασφάλεια, χρειάζονται καλά φρένα και τιμόνι. Αυτό είναι ή βιοηθική.

Η ομιλία του Μητροπολίτου Νικολάου έγινε στην παρουσίαση του συλλογικού τόμου για την Τεχνητή Νοημοσύνη που επιμελήθηκε ό βουλευτής Ευριπίδης Στυλιανίδης.