Οι εξελίξεις στα γεωπολιτικά δρώμενα ήταν πάντοτε απρόβλεπτες. Είμαστε, όμως, στον 21^ον αιώνα. Γκασπαντίν Βλάδιμηρ Πούτιν, δεν εισβάλεις σε όμορη χώρα με σαφώς προσδιορισμένα και διεθνώς αναγνωρισμένα σύνορα για την διευθέτηση συνοριακών διαφορών, για να ικανοποιήσεις δήθεν τα εθνικιστικά αιτήματα μιας μειοψηφίας Ρώσων πολιτών. Δεν βομβαρδίζεις το Κίεβο, το λίκνο του έθνους των Ρως και της ρωσικής Ορθοδοξίας, για να αποκτήσεις de facto φιλορωσική Ουκρανική διοίκηση. Δεν δημιουργείς εκατόμβες, ένθεν κακείθεν ενός αδιανόητου πολεμικού μετώπου, για να αποτρέψεις τη βούληση ενός ανεξάρτητου κράτους να επιλέγει ελεύθερα τους εταίρους και συμμάχους του, για τη δική του ασφάλεια και ευημερία. Ναι, δεν μπορούμε σήμερα ως Έλληνες να αποδεχθούμε ένα καθεστώς “εισβολής και κατοχής”, όταν αντίστοιχα ένα τέτοιο καθεστώς αποτελεί εδώ και πέντε δεκαετίες χαίνουσα πληγή για τον Ελληνισμό.

Με αφορμή το επεισόδιο των Ιμίων, Ιανουάριος 1996, απλοί Ρώσοι πολίτες μας έλεγαν, “δεν ξέρουμε τι γίνεται εκεί κάτω, εμείς πάντως είμαστε με την Ελλάδα, λόγω ιστορίας και Ορθοδοξίας”. Δηλαδή;

Κρεμλίνο, το ημερολόγιο δείχνει 12 Νοεμβρίου 1472.  Ιβάν και Σοφία εισέρχονται στον ορθόδοξο ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Η κατανυκτική ατμόσφαιρα ταράσσεται από τη στεντόρεια φωνή του ελληνόφωνου διάκου, “Ευλόγησον Δέσποτα”. Αρχίζει η τέλεση του μυστηρίου των γάμων τους.

Ναι, ο Θωμάς Παλαιολόγος, τελευταίος Δεσπότης του Μυστρά, αδερφός του τελευταίου Βυζαντινού Αυτοκράτορα, Κωνσταντίνου Παλαιολόγου ΙΑ’, θα αφήσει την τελευταία του πνοή εξόριστος στην Ιταλία, και επειδή και η σύζυγός του θα πεθάνει νωρίς, την κηδεμονία της πρωτότοκης κόρης τους, Ζωής,  θα αναλάβει ο Ρωμαιοκαθολικός Καρδινάλιος, Βησσαρίων,  ο οποίος θα πετύχει συνοικέσιο της Ζωής με τον Ιβάν Γ’, ηγεμόνα της Μοσχοβίας.

Στην πρώτη ρωσική πόλη, στο ταξείδι προς τη Μόσχα, η Ζωή θα επανέλθει από τον προσωρινό καθολικισμό στην ορθοδοξία και θα μεταβαπτισθεί σε Σοφία. Η Σοφία, λοιπόν, “μεταφέρει” στη Μόσχα και τα βυζαντινά σύμβολά, τον Δικέφαλο Αετό, που θα αποτελέσει τον θυρεό και την προσωπική σφραγίδα του γαμπρού των Ελλήνων, με την ένδειξη, «Ιβάν, ελέω θεού, μέγας Πρίγκιπας και Αυτοκράτορας πασών των Ρωσιών». Η Μόσχα, Τρίτη Ρώμη!

Ο γιός του Ιβάν Γ’ και της Σοφίας Παλαιολογίνας,  Βασίλειος Γ’, ηγεμόνας της Ρωσίας, (ο τσάρος Ιβάν Δ’ ο Τρομερός είναι εγγονός της), θα αναζητήσει έναν Έλληνα μορφωμένο για να ερμηνεύσει και αξιοποιήσει τα πολλά ελληνικά θρησκευτικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα που βρίσκονταν στα υπόγεια του Κρεμλίνου από την εποχή που οι Βυζαντινοί Έλληνες διοικούσαν την Ρωσική Εκκλησία. Οι απεσταλμένοι του τσάρου φθάνουν στο Άγιον Όρος και με την παρέμβαση του Πατριάρχη και του Σουλτάνου θα επιλέξουν τον κατά κόσμον Μιχαήλ Τριβώλη που είχε γεννηθεί στην Άρτα, με κοσμική σοφία, πλατωνιστή, έχοντας εντρυφήσει και στις φυσικές επιστήμες, έναν μορφωμένο νέο που ήθελαν κοντά τους και οι πιο διάσημοι σοφοί, Αγιορείτη ιερομόναχο Μάξιμο, με προϋπηρεσία και στην καθολική Ιταλία.

Και τον Ιούνιο του 1516 ο Μάξιμος θα ξεκινήσει το πολύμηνο ταξίδι από τον Άθω, μέσω Κωνσταντινουπόλεως, για τη Μόσχα, όχι μόνον ως μεταφραστής, αλλά και για να εκπληρώσει την ανεπίσημη πνευματική αποστολή που του είχε αναθέσει ο Οικουμενικός Πατριάρχης και υπαγόρευε η ελληνική του συνείδηση. Με απόφαση του τσάρου και του μητροπολίτη, ο Μάξιμος ο Γραικός πλέον, εγκαθίσταται τιμητικότατα στην καθεδρική μονή του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, μέσα στο Κρεμλίνο, όπου η έδρα των μητροπολιτών Μόσχας, και θα αρχίσει το μεταφραστικό και πνευματικό έργο. Θα γράψει ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, “O Μάξιμος ο Γραικός έγινε μια μεγάλη ηθική δύναμη και πηγή της ρωσικής πνευματικής ζωής. Το ηθικό γεγονός της ενότητας του ρωσικού λαού βγήκε από το χάος, και μεταξύ των πρωταγωνιστών ήταν και ο Μάξιμος ο Γραικός”.

Οι Ρώσοι δεν ξεχνούν αυτά τα δύο σημαντικά ιστορικά γεγονότα, και πολλά άλλα, που τους κρατάνε στο πλευρό των ομόδοξων Ελλήνων δια μέσω των αιώνων. Βέβαια, στην όλη αυτή γεωπολιτική εξίσωση, θα πρέπει να χωρέσουμε και δύο ιστορικές παραμέτρους που επηρέασαν αρνητικά την ελληνική υπόθεση. Είναι, πρώτον, η Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου, μεταξύ Ρωσίας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, Μάρτιος 1878, με την οποία δημιουργείτο η Μεγάλη Βουλγαρία, όπου ο τσάρος Αλέξανδρος Β’ θα πει, “Και τώρα ουδεμία σπιθαμή γης στο βασίλειο της Ελλάδος”. Η Συνθήκη, βέβαια, αναθεωρήθηκε τρεις μήνες αργότερα στο Συνέδριο του Βερολίνου. Και δεύτερον, η πολιτική του Λένιν, που το 1921 είδε με επαναστατική συμπάθεια τον εθνικιστή Κεμάλ Ατατούρκ και θα του προσφέρει στρατιωτικό-οικονομική βοήθεια για να αντιμετωπίσει τους Έλληνες “εισβολείς”.

Όμως . . . Μέσα στο διαχρονικό γεωπολιτικό γίγνεσθαι, η  ρωσική κοινωνία μοιάζει να διακατέχεται από το σύνδρομο της διαχρονικής εξωτερικής εισβολής. Γιατί;

Σε μια μεγαλοπρεπή αίθουσα στα περίχωρα της Αγίας Πετρούπολης, δίδεται χοροεσπερίδα προς τιμήν του τσάρου της Ρωσίας, ο οποίος καθυστερεί να προσέλθει. Τί συζητούν οι υψηλοί συνδαιτυμόνες;  

« . . . Η Θεία καλοσύνη είναι ανεξάντλητη . . . Τίποτα δεν ανακουφίζει την ψυχή του ανθρώπου όσο τα δάκρυα . . . Αργία και προλήψεις, πηγές κακών. Δράση και λογική, οι κύριες αρετές . . . Όταν η ζωή είναι θλιβερή, η θρησκεία μας παρηγοράει . . . Ο γάμος είναι θεσμός θεϊκός . . . Μια λέξη που ειπώθηκε είναι ασήμι, μα εκείνη που δεν ειπώθηκε είναι χρυσός . . . Με το μέσον του λογικού ο άνθρωπος παρατηρεί ο ίδιος τον εαυτόν του, όμως, μόνον με το μέσον του συναισθήματος ο άνθρωπος μαθαίνει τον εαυτόν του. . .»

Αλλά ο Αβάς, οι πρίγκιπες και οι στρατηγοί εστιάζουν στα γεωπολιτικά.

“. . .Το μέσον είναι η ευρωπαϊκή ισορροπία και το διεθνές δίκαιο. Αρκεί ένα κράτος πανίσχυρο σαν τη Ρωσία, γνωστό για τη βαρβαρότητα, να σταθεί επί κεφαλής μιας συμμαχίας που να ‘χει ως σκοπό την ισορροπία της Ευρώπης και το κράτος αυτό θα σώσει τον κόσμο”.

“. . .Αν ο Βοναπάρτης παραμείνει ακόμη ένα χρόνο στο θρόνο της Γαλλίας, τότε τα πράγματα θα προχωρήσουν πολύ. Με τις μηχανορραφίες και τους εκβιασμούς η γαλλική κοινωνία θα εκλείψει”.

“. . .Και βέβαια, ο αυτοκράτορας Αλέξανδρος θα φροντίσει ώστε ο γαλλικός λαός ελεύθερα να εκλέξει το πολίτευμά του”.

“. . .Ο Ναπολέων είναι μεγάλος γιατί στάθηκε υψηλότερα από την Επανάσταση, κατέπνιξε τις υπερβασίες της και τα έκτροπα διατηρώντας την ισοπολιτεία και την ελευθερία του λόγου”.

Εμφανίζεται στη χοροεσπερίδα ο τσάρος. Η ατμόσφαιρα είναι εύθυμη, με αύρα μεγαλοπρέπειας και ευδαιμονίας, αλλά . . . “Είναι δυνατόν να εισβάλλει στη Ρωσία χωρίς να κηρύξει τον πόλεμο”; Διαμαρτύρεται μεγαλόφωνα ο Αλέξανδρος Α’, ο “Ευλογημένος”. Μόλις είχε ενημερωθεί από τον στρατηγό-υπασπιστή του ότι η δωδεκαεθνής στρατιά του Ναπολέοντα, άνω των πεντακοσίων χιλιάδων στρατιωτών, από τους οποίους μόνον εκατόν εξήντα χιλιάδες μιλούσαν τη γαλλική γλώσσα, είχε περάσει τον ποταμό Νιέμαν, τα σύνορα της Ρωσίας, και βάδιζε προς τη Μόσχα. “Εγώ τότε μόνον θα συνάψω ειρήνη, όταν δεν θα μείνει στη χώρα μου ούτε ένας ένοπλος εχθρός”, θα συμπληρώσει ο τριακονταπενταετής Αλέξανδρος. Θα ζητήσει να επικοινωνήσει με τον αρχιστράτηγο Κουτούζοφ, “Λοιπόν, στρατηγέ, πάμε για πόλεμο”.

Το ημερολόγιο έγραφε 12 Ιουνίου 1812. Δεκατρία χρόνια από τη Γαλλική Επανάσταση, οκτώ χρόνια από την ημέρα που ο Ναπολέων στέφθηκε Αυτοκράτωρ, επτά χρόνια από τις νικηφόρες μάχες στην Ούλμ και στο Αούστερλιτς, τη μάχη των τριών Αυτοκρατόρων και πέντε χρόνια από την Συνθήκη του Τιλσίτ, Γαλλίας-Ρωσίας, 8 Ιουλίου 1807, εκεί όπου ο τσάρος Αλέξανδρος Α’ θα προτείνει να του επιτραπεί να καταλάβει την Κωνσταντινούπολη και να προβεί στην ανασύσταση του Βυζαντίου, για να πάρει την αποστομωτική απάντηση από τον Βοναπάρτη, “Ουδέποτε! Ο κατέχων την Κωνσταντινούπολη δύναται να κυβερνήσει τον κόσμον”!

Την επομένη της εισβολής, θα γράψει ο Αλέξανδρος στον Ναπολέοντα, “Κύριε αδερφέ μου, έμαθα χθες ότι, παρ’ όλη την ευθύτητα με την οποία τήρησα τις υποχρεώσεις μου απέναντι στην Υμετέρα Μεγαλειότητα, τα στρατεύματά της διέβησαν τα ρωσικά σύνορα . . .”. Ο Ναπολέων θα ρωτήσει τον απεσταλμένο του τσάρου, πόσες εκκλησίες έχει η Αγία Μόσχα, για να πάρει την απάντηση, “πάνω από διακόσιες”. “Ωστόσο, ο μεγάλος αριθμός των μοναστηριών και των εκκλησιών είναι πάντα δείγμα οπισθοδρόμησης ενός λαού”, θα παρατηρήσει ο Ναπολέων. Και θα ρωτήσει ακόμα, από ποιες πολιτείες περνάει ο δρόμος για τη Μόσχα; “Υπάρχουν διάφοροι δρόμοι, μεταξύ αυτών και ο δρόμος που οδηγεί στην Πολτάβα, αυτόν που διάλεξε ο Κάρολος ΙΒ’”, θα είναι η απάντηση.

Τελικά, ο δρόμος που θα ακολουθήσει ο Ναπολέων, θα φέρει τη στρατιά του, μετά από τρεις μήνες πολεμικών και άλλων συγκρούσεων μέσα στο ρωσικό έδαφος, εκατόν είκοσι πέντε χλμ δυτικά της Μόσχας, στην περιοχή του Μποροντίνο. Ο Ναπολέων αφού επιθεώρησε με ιδιαίτερη φροντίδα τα συντάγματά του, ενώπιον των στραταρχών του θα πει, “το σκάκι στήθηκε, αύριο αρχίζει το παιχνίδι”, μιμούμενος τον Ιούλιο Καίσαρα, ο οποίος καθ’ οδόν προς τη Ρώμη είχε πει, ο κύβος ερίφθη, the die is cast.  Η ομώνυμη μάχη είναι η πιο αιματηρή των Ναπολεόντειων Πολέμων. Πύρρειος νίκη για τον Ναπολέοντα και μάλλον το “Βατερλώ” του στο Ανατολικό Μέτωπο. Ένας κοζάκος αιχμάλωτος, σε σχετική ερώτηση του Ναπολέοντα, του είχε απαντήσει, “αν η μάχη δοθεί πριν από τρεις ημέρες θα την κερδίσουν οι Γάλλοι”. Ναι, οι Ρώσοι αρχίζουν να υποχωρούν και οι Μοσχοβίτες εγκαταλείπουν την πόλη τους βάζοντας φωτιές στα ίδια τους τα σπίτια. Και ο Λέων Τολστόι θα γράψει, “Αυτό το γεγονός θα μείνει για πάντα η ωραιότερη δόξα του ρωσικού λαού”.

“Να τη, η πρωτεύουσα. Κείται στα πόδια μου, περιμένοντας την τύχη της”. “Πάνω στ’ αρχαία μνημεία της βαρβαρότητας και του δεσποτισμού, θα γράψω τις μεγάλες λέξεις της δικαιοσύνης και της επιείκειας”. “Εγώ δεν θέλω τον πόλεμο, εγώ θέλω την ειρήνη και την ευημερία όλων των υπηκόων μου”. Είναι κάποιες από τις σκέψεις του Ναπολέοντα όταν βρέθηκε στο Κρεμλίνο. Ναι, οι Ρώσοι, “υπήκοοι” του Αυτοκράτορα της Γαλλίας!

Όμως, οι συμπτώσεις είναι μη διαχειρίσιμες. Ο Ναπολέων, θα εγκαταλείψει τη Μόσχα. Κακουχίες, πείνα, ο ρωσικός χειμώνας, θα ολοκληρώσουν την καταστροφή της γαλλικής στρατιάς, αλλά και της Ναπολεόντειας Γαλλίας, που δέχτηκε στο Μποροντίνο το χτύπημα ενός αντιπάλου ηθικά ισχυρότερου. Πάντοτε το ηθικό του αμυνόμενου είναι ισχυρότερο. Μια ακατανόητη εισβολή από δυσμάς τερματιζόταν με έναν τέτοιο καταστροφικό τρόπο. Ο εισβολέας, ο Μέγας Ναπολέων, οδεύει πλέον προς το τελικό του Βατερλώ του 1815.

Έναν ακριβώς αιώνα πριν την Ναπολεόντεια εκστρατεία στη Ρωσία, ο εικοσιπενταετής βασιλιάς Κάρολος ΙΒ’ της ισχυρής τότε Σουηδίας θα εισβάλλει στη Ρωσία για να αποκτήσει την πλήρη κυριαρχία στις Βαλτικές θάλασσες. Θα θελήσει να οδηγήσει τα στρατεύματά του κατ’ ευθείαν στη Μόσχα. Όμως, ο ελλιπής εφοδιασμός και ο ρωσικός χειμώνας θα τον αναγκάσουν να κατευθυνθεί νότια, προς τους σιτοβολώνες της Ουκρανίας. Και αποφασίζει να πολιορκήσει την Ουκρανική πόλη Πολτάβα. Το ημερολόγιο έδειχνε 8 Ιουλ. 1709.

 “Στρατιώτες! Ήρθε η ώρα! Δεν πρέπει να σκέφτεστε ότι μάχεστε για τον Πέτρο, αλλά για την Πατρίδα, και την πίστη μας στην Ορθόδοξη Εκκλησία”. Είναι ένα απόσπασμα από την ημερησία διαταγή του Μεγάλου Πέτρου πριν τη μάχη της Πολτάβας, εκεί όπου ο Σουηδικός στρατός έπαψε να υπάρχει. Ο τσάρος Πέτρος Α’ έγινε ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης, είχε ήδη θεμελιώσει την Αγία Πετρούπολη στις εκβολές του Νιέβα στη Βαλτική, παράθυρο στη Δύση. Η παρακμή της Σουηδίας αμετάκλητη και η άνοδος της Ρωσίας ακατανίκητη, μετά από μία ακατανόητη εισβολή προερχόμενη από δυσμάς. Και ο Κάρολος ΙΒ’ θα ζητήσει άσυλο στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Κάτι περισσότερο από έναν αιώνα μετά την εικοσαήμερη “φιλοξενία” του Ναπολέοντα στη Μόσχα, ένας άλλος εισβολέας, ο Χίτλερ, μέσα στη θύελλα του Β’ΠΠ, θα θελήσει να φάει πηροσκί και να κεράσει βότκα τους στρατηγούς του στο Κρεμλίνο. Στις 20 Φεβρουαρίου 1938, ο Χίτλερ  πει σε ομιλία του στο Ράιχσταγκ, “Καθίσταται ανάγκη να προστατευθούν δέκα εκατομμύρια Γερμανοί εκτός των συνόρων του Ράϊχ”.Τα γεγονότα είναι γνωστά. Κάτω από τα χαλάσματα του Στάλινγκραντ, θάφτηκαν οι μεγαλοϊδεατισμοί του Χίτλερ. Από εκεί άρχισε η κατάρρευση της Ναζιστικής Γερμανίας. Το μόνο κτίριο που έμεινε όρθιο κατά την εποποιία του Στάλινγκραντ, που προσπάθησε να καταλάβει ο φον Πάουλους, είναι ένας τριώροφος μύλος με κόκκινα τούβλα. Αποτελεί διατηρητέο μνημείο. Πιο κει ο Λόφος Μαμάγιεφ Κουργκάν, όπου έγιναν οι φονικότερες μάχες του Β’ΠΠ. Στην κορυφή έχει στηθεί το μνημείο της νίκης και της ελευθερίας. Μία γυναίκα κραδαίνει το ξίφος προς τη Δύση.

Πολτάβα, Μποροντίνο, Στάλινγκραντ, σύμβολα της ρωσικής κυριαρχίας κατά του δυτικού ξένου εισβολέα, δια μέσου των αιώνων, που έχει γίνει διαχρονικό “σύνδρομο δυτικής επέμβασης”, στη ρωσική συνείδηση.

Όμως, σήμερα, Κριμαία, Ντονμπάς και  Ζαπορίζια δεν έχουν τους ίδιους συμβολισμούς. Εκεί δεν απειλούνται τα ρωσικά κυριαρχικά δικαιώματα. Η κατάσταση είναι τελείως αντίστροφη. Και εν πολλοίς, μοιάζει με το ξεχασμένο Σταλινικό “Χολοντομόρ”, τον λιμό που επέβαλε ο Στάλιν το 1932 και έστειλε στον τάφο και την εξορία εκατομμύρια Ουκρανών, για να επιτύχει τον εκρωσισμό της Ουκρανίας. Ο Πούτιν έχει τον ίδιο στόχο, τον εκρωσισμό της. Και όχι μόνον. Θα ήθελε, στα πλαίσια ενός αδιανόητου μεγαλοϊδεατισμού, συγκαλυμμένου από τον μανδύα της απειλής εκ δυσμών, να επεκτείνει τα σημερινά σύνορα της Ρωσίας μέχρι το ρωσικό Καλίνινγκραντ, δυτικά της Ληθουανίας, αρχής γενομένης από την ποδοπάτηση της Υπερδνειστερίας, ένα άτυπο “εξωτερικό κρατίδιο – προτεκτοράτο” της Ρωσίας. Μια επεκτατική πολιτική, την οποία τρέμουν οι χώρες της κεντρικής Ευρώπης, έστω και αν μείνει στα όρια της Ουκρανίας. Και είναι ζωτικής σημασίας να την αναχαιτίσει η Δύση, στην οποίαν “ανήκομεν”. Αυτή, φρονούμε, είναι η σωστή πλευρά της ιστορίας.

Τίθεται το ερώτημα, ποια δύναμη κινεί τους λαούς; Τί είναι εξουσία; Φτάνει “ο δυϊσμός της σύμπτωσης και της μεγαλοφυΐας” για να δημιουργηθούν γεωπολιτικοί κραδασμοί και εκατόμβες θυμάτων; Πολλές οι απόψεις. Ένας ιστορικό-φιλόσοφος θα παρατηρήσει: “Από ηθικής απόψεως, σαν αίτιο του γεωπολιτικού γεγονότος, παρουσιάζεται η εξουσία. Από φυσικής απόψεως, αίτιο είναι εκείνοι που υπακούουν στην εξουσία. Επειδή, όμως, δεν μπορεί καν να νοηθεί ηθική δράση χωρίς τη φυσική δράση, το αίτιο του γεγονότος βρίσκεται στη συνένωση και των δύο”.

Το βέβαιο είναι, ότι μετά από δεκαετίες ξαναγυρίζουμε στον ρωσικό επεκτατισμό, και στην αναγκαστική ανάληψη πρωτοβουλιών από τη Δύση για τον περιορισμό του. Επανέρχεται πλέον ο δυϊσμός “expansion-containment” των δεκαετιών του Ψυχρού Πολέμου από το 1947. Φαίνεται πως αυτή είναι η αναπόφευκτη γεωπολιτική μοίρα του βόρειου γήινου ημισφαίριου, αφού κάποιοι επιμένουν να πολιτεύονται με γεωπολιτικές νόρμες του 19^ου αιώνα.     

“Ευφραινέσθω τα ουράνια, αγαλλιάσθω τα επίγεια”!

Καλή χρονιά σε όλους!